Lea los capítulos 1, 2 y 3 dando clic aquí, y los capítulos 4, 5 y 6 aquí.
lunes, 19 de diciembre de 2011
Kalaíto Pombéro. Novela en guaraní. Capítulos 7, 8 y 9
MBOJA’ORE VII
Ñandejára oity ko’ë ha ha’ekuéra oity tata arrotýpe. Hetymaguy sosopa jepi Kalaíto táipa
apohápe. Kosído ári terere ha terere ári
saporo yrei ipukukuére.
Péicha memete piko
ápe –, oporandu iñirünguérape Kalaíto.
Nameméi, ombohovái
chupe Kili, kausaro imitävéva, – oï ára hesaraiha ñandehegui ha umícha jave
ja’u mba’eve nandíre.
Jakaru jopara haguä
–, he’i avei Anata, tyke’ýra, ha kakuaa opuka hikuái.
Umícha ramo jepe, ombohasa
porä Kalaíto. Iñirünguéra karia’y
mbarete. Voi voi oñemoñe’ë chupe: “Aníke
reñemo’yvyhu’ü ko’ä tahachípe. Préso
jo’a nda’ipóri ha entéro ñande kohtílla pa’ü; ajevérö nda’ipóri ñanerembe’yjopy
jopýnteva’erä mbejúicha”.
Ko’ä ñe’ë ha’ekuéra
ohenduka mante voi. Umi tahachi
noñembojaguasúi voi hesekuéra, aóra niko upéicha avei ni ñati’ü ojuka haguä ndoguerovái
chuguikuéra hesa; hesa pirï jave añoite ikatu ndohechái chupekuéra. Peteï asaje oportiju rire hikuái, otongeami
jave oporandu Kalaíto:
Mba’éreiko pejehero
“kausaro”.
Romotuka’ë mbohapy
ava ndahekoverosäiva ha okañy chuguikuéra kuarahy.
Upévarente piko.
Hëë ha moköi tahachi, upe aja okañyva’ekue, oñekytïgua’u
ombotavypotávo huvichápe, ha omboja avei ore rehe.
Ha mba’eha napekañýi?
Rojeliapa. Ndaikatúi
rosë pya’e ore vállegui. Upépe ko heta
oï tekove py’amirï mburuvicha ndive oñemoïporäséva ha ojagua ore rehe.
Peteï ko opyta voi kuri ñandehegui ovapývo nde Anata. Oimearäko opa umívare jajelia
raka’e.
Ha… ku… Pila-Karë káusa niko upéva. Moö piko ha’e osë ombokapu ñande rehe
ñambojerepáta jave la ñane elfinadokuéra jaheja haguä ovayvávo meme; ha nde avei
ko reñembopituva upérö.
Hepoti.
Ñanderaverepaitéko.
Ágä ñasë ko’águi ha jaháta ñamoma’ë ipysä guasúre pe ava, hovatavýre.
Mba’éreiko pejoavy la pende rapicha ndive –, oporandu jey
Kalaíto.
Ore’apo’i umi ava.
Oñembohoryse ore rehe.
Oñe’ërenduka mante. Oñe’ëreity
oréve. Mba’éichatiko oñepyrü ku
oñemo’arandugua’uva’ekue nde Kili.
Hëë; he’i niko: Ymaite ndaje raka’e apelío guarani meme oï
ko ñane retäme. Jeruta… Piriju…
Chambyke… Pindura… ha mba’e. Upéi don Kálo Antóño Lópe okambiaukapa. Ha upépe
la Pindurágui oiko Epíndula
Rentendépa la he’iséva’ekue oréve. Upéicharö niko ore gua’u te’ýi hína py. Pindura
ñemoñaréta mante niko ajépa, ore apelíopype Epíndula.
Oñakäitykäity Kalaíto ha opyta itïndy. Upérö ou chupe iñakäme iñe’ëngue: “Upépe
nda’ipóri oñembohorýva che rehe.
Nda’ipóri he’íva chéve “Kalaíto Pombéro” ni “Mykurë Punga”. Añehenói che réra tee rupi, ha upévantema voi
tuichá chemoakärapu’ä. Umíva ko tuicha
mba’e. He’ise ko hína pe nde rapicha
nembojoja ijehe, pe… avave nande’apo’íri”. Ko’äva ko’ä ñe’ë ohenduka ramo guare
ikakuaa’irunguekuérape niko ñemo’äva’ekue chupe ku enterovetépe ohovapetéva,
opytava’ekue otï ichugui hikuái. Ohekýi peteï kapi’i rovykä ha oñehäikutu. Imandu’a imitärö, hetaite ohasa asy, oikómi
toryjárö, opa ohasáva oñembohory hese, ha ku oñemyrö mante ikangýguianga oime
ramo tukumbo po’ípe oinupäva ikorasö.
Ko’ágä ojepy’amongeta: …Tuichaite mba’e nipo ra’e ko ñande rekokue,
ñande rapykuere, ha avei ra’e ñande ypykue. Péina ágä antende porä. Ñande reko
ha ñande rekove nipo hatä ojoaju ra’e umívare.
Umíva ha’e ñande rapo ha ñane máta.
Ñande nipo ra’e hakangue rei. Umívare
ta niko pe huguái ky’áva ijepoyhu ha iperéva rovake ndaikatúi ja’e “tapere”. Ndareíri he’i Losánto Agilar: “Kuimba’e
ikaria’y haguä ndohejaiva’erä hekokue oiko avave jurúpe”. Hasýpe hesakä chéve péva.
Kuarahy oñapymi ohóvo ára rapópe. Arai imo’äha sa’yju-pytä. Ynambukagua
oñombohovái hapykuerekuerakue gotyo.
Loríto arai ohojoáma okévo ka’aguy guasúpe, mombyry. Kalaíto ha iñirünguéra
ojupi ohóvo táva guasúpe. Ohasa oga’i
jekutumimi pa’ü rupi, umi mboriahu rekohápe. Mitä pirumimi ijao chaláiva, y
rerojahápe, opytu’ugua’u omañapotávo hesekuéra ohasávo. Huguäitïhakuéra katu
oñembotavy katuete ndosaludaséigui chupekuéra; nemo’ä voi “animal” ndive
ojoasáva. Mba’éguitepa avei anichéne ko tahachi opyrü pyrüva oúvo ipyta rehe
kuéra, ha mboka ijurukuapegua reheve oja ojáva oúvo humby rehe kuéra.
Upe javete Anselma oguähë oúvo ykuágui. Ojuhu hógape Vito, Táno ha Naïno
oñomongetahína isy ndive. Ohendu he’írö
Vito:
Ko’ërö rohóta roñe’ë Pa’i ndive jahecha ndohóipa ohechami
Kalaítope ha ovichea ikuatia. Upévare
roikuaase añetépa peë pehóra’e pembojapa hese la oikova’ekue, aipo Nikápe
ivevuive haguä ijavoa.
Eju ko’ápe Chéma, ko’ä karia’y tohendu nde jurúgui opa
ohenduséva. Ere chéve, mba’épa rereko pe
karia’y ndive.
Mba’evete vera.
Chemongeta peve.
Ha pe tekove ka’u ndive. Xesu che Dio, ko che juru,
omanómapako upe che rapicha.
Reporanduarä piko chéve mamíta. Hái! Ahechapáko hembe’a ramo hína káña ipópe.
Pehendúma che karai.
Umi oje’etáva ko hína komi remimyasäi; tekove py’aju oikóva äicha amo’ä
mo’ä ipituvakue; mba’apose’ÿgui oikeva’ekue tahachi ruvichárö.
Ivaiete piko ä mba’e oikóva ahóvo ñande apytépe – he’i Vito
iñirünguérape tapére oukuévoma.
Amo ipahápe ojaposetévantema ojapo ko’ä arrivéño oúva mburuvicharö
ñande vállepe– ombojoapy Naïno. Ha’e avei nda’aréi oñandu hague tukumbo peteï
serenatakuére.
Oguapy hikuái yvyra poguasu ári oñomongeta. Chopombe oiko oturuñe’ë ijere rehe kuéra.
Jasy ára ru’äitégui oñohë hembipe ñu ha ka’aguy ru’äre. Vakakuéra oñenojoa oñamindu’u ha tetëu ijayvu
yvype ro’ysäme.
Upe pyhare Kalaíto ndaikatúi oke tye kororögui. Ombohasapotávo vy’a’ÿ oñemomandu’a Ansélma
rehe.
“…Mba’éreipo chemomarä.
Oimépiko ajavypa térä poku chembo’e vaipa ra’e Peru’i. Anichearäko.
Ha’e niko isÿi ñe’ëpoty apópe ha ñe’ëkuaápe katu nembojeréta nde py
gotyo. Hembipyahakue ndaje ko ojepurahéi
opa rupi. Oje’e voi ikatupyryveha Flamínio
Asamégui. Moöiko jaikuaapáta, mitä Asame
ko he’i asy hína kuñáme. Ehomína ejuhu
iporävéva ku he’ívagui: “Mamo poku ohova’erä / vy’a’ÿ chembosufríva. Reju ramo mi kerída / ha cherayhumi jey. Kevránto aháne añotÿ / mba’éiko chéve
itujúrö. Amoïne ikurusúrö / hi’ári che
pukavy”. Eguatána! Nda’ipóri kuña sarigue oaguantava’erä ko’äva.
Ko Kili ojogua ijarrieropaitéva. Ajeruréta chupe tachembo’e kuña
mongetáre. Oikuaarähína. Ko’ä jeiko asykue ko mitäkuña Ansélma nde jey
mante repagapava’erä chéve. Che jyva ári
ndepotyva’erä sapy’ánte. E!... ha aipo
musikapu (…) Hu… lo mitä; ojeroky… hína.
Tahendumi:
“Nde kausaiténte che rohejáta. Redehpresiáre che
volunta. Kómo rrekuérdo péina ahejáta. Kóva
ko vérso nemba’erä. Mombyryetégui
ajuva’ekue. Mombyryeténte taha jey. Ha topyta pe nde rekove. Ótrro jyva ári
ta’ipoty”.
Ho… “Vaía Négra poty” (11), haimetete reju porä
che sitúpe. Eru jeýna chéve yvytu
tahendumive.
Oñemoï porä ipiri ári. Upe riremínte ohecháma Ulo Miránda henda
malakára ári oñani ohóvo. Ansélma vaicha ijapýri. Osapukái vaicha pe kuña.
Mbaretépe oraha ko tekove tie’ÿ. Omuña. Ikane’ö. Ndojekuaavéima. Ombyasyeterei,
pe ipy’a osëta. Upe jave ohupyty chupe Pa’i Medina:
Ani che ra’y remuña; ohoséguinte oho upe kuña –. Nika osë chupekuéra kyse ipópe. – Moö gotyo pa oho – oporandu.
Ohoséguinte ndaje oho ne reindy – he’i chupe Kalaíto.
Ta’upéicha jepe ra’e. Perálta-kuéra rehe nda’ipóri
oñembohoryva’erä – he’i Nika ha havë tapére.
(11) Edmundo Medina rembihaikue.
MBOJA’ORE VIII
Ára neporäva iko’ë.
Tajy oïhaguéicha oñemonde yvotýpe.
Opa ñanamimi oïva ipotypa avei.
Ñu ha ka’aguy hovyürei kapi’ipe ha yvyra rokýgui. Mombyry ojekuaa yvyty hovy asy, ha’ete ku nde
pópe repintava’ekue. Kuarahy ojajái
osëvo, hakuvy asy pe hata pe nde pirére ojávo.
Pa’i; eike ndaje ra’e; he’iuka ndéve. Ko’a rupi.
Mburuvicha opu’ä oipopyhy Pa’i Medína-pe.
Mba’épa ndererumi Pa’i.
Mba’éiko oimemi nde juháguio.
Che rekoháre oime ramo jepe mba’e ivaíva, hetave vy’a ha
joayhu. Ñandejára ko ipokatu; ndohejái ta’yrakuéra ho’a Satana ñuhäme, ha oime
ramo ho’áva, onohë jey katuete. Aju niko
aína pe mitäkaria’ymi ojereru rei va’ekue rechávo, ha oime aru kuatia karai Xue
oguerukáva isuperiórpe, “Eulogio Miranda” manonguére ojehaíva ohóvo. Hi’ä ko peikuaami upe karia’ýpe ojukahague un
tal “Nicacio Peralta” ha’eñoite; avavépe oñepytyvöuka’ÿre. Upéicha he’ihína upe
kuatiápe mba’e rechaharekuéra, mbohapy karai ijapu’ÿva márö. Ajevérö niko, ko mitä poriahu rerekóva ápe
mba’eve vera ivaíva anga ndojapói.
Tekotevë japoi chugui.
Iporäite katu Pa’i.
Nde erérö niko, oiméne añete upéicha.
Ndaha’éi che ha’ehaguére.
Mba’e rechaharekuéra he’ihaguére katu.
Ha iporä; ko’ërö amondóta karai Xue rendápe, toikuaa ha’e
ojapova’erä. Rromero’ípe katu ko ka’aru
ikatúta rehecha. Oime ajokuáikuri óga
gotyo sapy’aite.
Upe asaje ojerure Kalaíto arrotýgui. Tahachi ipiarigua omba’emombe’úma chupe
tapére. Oguähëre oñemoñe’ë chupe
mburuvicha:
Tereho ejahu porä; emonde ao potï oñeme’ëtava ndéve, ekaru
ha eha’arö peteï karai oútava ne rendápe. Aníke ahendu erérö reiko asyha,
remba’apoha hamba’e. Eñe’ëke karia’ýicha
resëvoisérö ko’águi. Guäiguï membýnte ko
ichi’öva. Rehendúpa.
Ahendu porä.
Néi peraha peheka chupe ijaorä ha upéi pejapysaka ágä
mba’épa he’i Pa’ípe.
Kalaíto opa opoposa’i vy’águi. Oñe’ë ha’eñorei: – Aréma voi niko che resa
sysýi ha ange pyhare ahecha porä che képe che paíno rymba jagua tuja – opensa –
Ymaitéma vaicha piko chéve ajuhague ha do mése ramo ko nde. Oiméne che sy anga
ojepy’apy che rehe. Che rymba kure
imembýmaneraka’e. Ñañemitÿhaitéma… pe
che kokue… namopotïjepéi. Ha rei vera
chereru hikuái… itekaka… ko’ä tapicha; eguatána, che ake’aína, oho chemombáy ha
chereru vochinchehápe chejagarraröguáicha.
Upéva la ambyasyvéva.
Mba’éichapa ndeka’aru Pa’i. Lanisión.
Iporämínte che ra’y. “Dios te bendiga”. Mba’éichapa reikomi. Eguapýna.
Ndaikovaíri Pa’i.
Arúko ndéve heta ñe’ë.
Nde sy nemomaitei ha nderovasa.
Nde kakuaa irünguéra avei oruka ndéve memória ha pojopy; nderechaga’u
joa hikuái.
Piko; ha mba’épa oï ipyahumíva.
Mba’eve guasu; ore rekópe joa. Oime aru kuatia ojehaíva ohóvo
Ulo manonguére. Oï pype karai “Nemecio
Salvatierra”, “José de los Santos Aguilar” ha “Pedro Pablo Quintana”
ñe’ëngue. Ha’ekuéra omombe’u
oikohagueichaite la dehgrásia. Ajevérö
opoíne ndehegui hikuái.
Ha ikatu niko.
Amalája ra’e. Nde katu Pa’i reikuaa porä che mba’eve ivaíva
ndajapoihague.
Upéicha che ra’y, ha opaite mba’e rechaharekuéra avei.
Upéicharö piko mba’ére ojejapo che rehe äicha Pa’i.
Nerehendúivapa tupaópe ha’érö Satana hetaha ita’ýra. Umi
tekove aña. Umíva ha’e.
Ha Ñandejára mba’ére oheja oiko ko’ä mba’e.
Ñandejára ñanetantea.
Ha’e oikuaase äicha jajecha vai javépa jajerovia hese.
Hëë… ha… chetantea porä upéicharö. Chéve ko nahesakäporävai ko’ä mba’e, ha
umícha rupi aimo’ä hesarái raka’e chehegui térä okañy chugui ko’ä mba’e vai.
Nahániri. Ichugui
nokañýi mba’evete; ohejánte oiko oikuaa haguä ñande py’a.
Ajéiko ipy’ahatäite.
Jahecháne cherenohëpa águi.
Nerenohëta rejerovia ramo hese. Eñembo’ékena.
Añembo’éta Pa’i.
Asëseko’aína ko aña retägui. Ápe
nda’ipóri vy’a; nda’ipóri joayhu.
Mymbamimi umi ñúre ojoayhuve orehegui.
Tuichaite mba’e upe eréva ne mitä. Tupaópe amombe’úta, tove tojekuaa; upéicharö
ñande rapichakuéra Mbatovípe ha opaite henda rupi ikatu ojoayhuve ha ombo’yke
teko vai.
Che sýpente ndaipotái remombe’u Pa’i.
Aikuaa, antende. Anichéne.
Haimetete nosëi iñe’ë Kalaítope oipopyhývo Pa’i Medína-pe
ohokuévo. Okañývo okë mboypýri ohecha
ijapyte peröha ipahaite. Upérö otororö
hesay. Otïgui hapichakuéragui oho oike
jekuaruhápe opyta upépe are porä.
Upéi peteï pyhareve ojereraha karai Xue mesa renondépe
oñemboguapy. Heta ipy’atytýi upépe
Kalaíto. Upe karai oma’ë jepi hese ijami
jave chupe, ñemo’ä ku omba’eporanduséva; hetaitereínte hembiapo. Mante rei oike oñe’ë ñemíva chupe. Oï oúva kuatia ipópe, oipyso chupe imesa ári
ha ha’e ohai hese ni omaña’ÿre; jáma katu oñe’ë teléfope, sapy’ánte
karaiñe’ëme, sapy’ánte guaraníme, ha tuichaicha opuka. Oime mávapepa he’i iporäha,
ohechaga’uha. Oime mávapepa he’i iñañaha
ndoúi rehe hendápe, térä ndouvéi rehe ymaitéma.
Hembiguái oike ramo umícha jave oñe’ë chupe, okorói: “Nderehechái piko
cherembiapoha’aína. Ere chupekuéra
toha’arö, aime’aína “en audiencia”, he’i chupe”. Upéi oike peteï kuña ikasö morotï po’íva ha
ipyti’a okápe nungaite, hyrupa pe iñakä rague umi kamba vrasiléraicha, hesakua
katu ikora, hü, pypuku, ojoguaite ku Losánto rymba vaka hóka hesa ñaröitévape. Oñemokoni koni henondépe ha karai Xue
hykupaite. Ohenói hembiguái ha he’i chupe: “Eju embodeklara ko mitä. Che asëmíta.
Oime ramo oporandúva eréta amba’apo jejopýgui ndaikatuiha añatende
avavére ko’ërö peve”. Omyaña peteï okë’i
japu ha okañy korapývo.
Mba’e piko péva –he’i Kalaíto osëvo upégui– che jarýi maléta entéro
oikuaase hikuái ha noporandúi mba’éichapa omano Ulo. Asëmbotaiteko’aína péicharö.
Upégui mbohapy ko’ëme ojereraha mburuvicha renondépe. Péva oporandu:
Oguerekótapa nde ru 50.000 guarani nde liverta repyrä.
Che ndaikuaái voi mávapa che ru.
Ha nde sy
Che sy aikuaa.
Nde výro. Oguerekónepa ha’e niko ndéve.
Hëë. Upearä ndorekoichéne, ha’e
imboriahu apï ha hi’ári imemby reta.
Máva ikatu opaga nde rehe.
Mavave. Ndaikuaái –. Che paíno Poli he’imo’äite ha ojejoko.
Upéicha ramo nde, árupi guaräntema.
Oñemondo jey arrotýpe are omba’apo. Upéi peteï ko’ëme ojehupi
kamiónpe heta mitärusu apytépe. Oñemondo
kuartel-pe, Paraguaýpe.
MBOJA’ORE IX
Hatä oñeha’arökurihína Kalaíto Mbatovípe
oguähë ramo pyéulogui Naíno, ha omombe’u oñembohasahague Paraguaýpe. Oguähëra’e oñemu karai Soláno volíchope ha karai
Soláno voi omombe’u chupe. “Ha’e
oikuaapaite mba’éichapa ha mba’érepa” – he’i Naïno –. Ajevérö ndareíri ña Rrosária
oko’ëkaräi karai Soláno rokëme.
Revy’ava’erä – he’i chupe – osëma ne memby
ivaihágui. Ore ronohë chupe; ko’ágä oho
kuartel-pe ikaria’y haguä; ne’ïrä voi niko ikuatia.
Ha’éangako ipypégui ndohóiva’ekue, ndovalemo’äi he’iva’ekue
hese hikuái ha opoi jey chugui, ha piko ko’ágä…
Ko’ágä oï poräma ipy; oguata porä.
E’a. Mba’éiko ja’e upévape; ha upéi ave niko ha’e kuña
ha’eño memby; chemongaruha, ha upeichagua ndohóiva kuartel-pe, oje’éva niko.
Nda’upéichai, oho avei, umíva katu la ohova’erä oikuaa
haguä kuimba’e reko; toï kuimba’e poguýpe; pëë kuña ko pehayhu vai la mitä;
pembo’e vaipa.
Upégui osë ña Rrosária oho tupaópe, oñesü, heta oñembo’e ha
hasë Tupäsy Ka’akupe renondépe.
Losánto oho karai Lekéchope oterere ha ña Tani omba’emombe’u
chupe. Oikuaa Nika oñe’ëhague karai
Soláno ndive, ndoikuáinte avave he’ípara’e chupe upe ñomongetakue. Oje’e jeko avei pérupi Ulo ouhague mbohapy
iñirü reheve, oñemotie’ÿ haguäicha voi, ha oúnte hague oka’u tuichave ha voive Ulógui
umíva, ha upévagui opaite oikova’erä oikopa ha’ekuéra ohetü’ÿre.
Kalaíto ohechámi imitärö ára ru’äre hysýirö guyra-kuarteléro. Ohendúmi isy he’i: “Ohóma kuarteléro, péicha
ramo ni nahi’äi ko’ä che memby kuimba’e okakuaa; ndahechaséi oje’óirö
kuartel-pe”. Upévare avei isy ombojeroviámi chupe. Ndo’uséi ramo saporo, ojapónte chupe sevói
chyryry térä ryguasu rupi’a chyryry. “Kuimba’éko teko asy rasaha; mba’apohápe
oï uru poguýpe; kuartel-pe mburuvicha poguýpe; ha omendárö kuña vaíre katu
ohasa asy ipukukuére” – he’ímiva’erä ikomáe Rroséndape ña Rrosária – “Ñande
kuña ko nañanderuvichái, komáe. Upévare che ambojeroviave che memby
kuimba’e. Kuimba’éko tukumbo rupa. Oiko ramo ñorairö tetä ambue ndive ha’ekuéra
oho omano ñane retäre, ha politikokuéra oporomoñorairö ramo mba’e pota
potavégui, ha’ekuérante avei; he’ë, mboriahu memby aje; poguasu ra’ýko
noñorairövai mba’evére komáe”.
Ko’ä ñe’ë rehe Kalaíto nopenáimi. Ndaha’éimi vaicha chupe mba’eve. Ágä ae ohechakuaa ndavyroreíri hague. Ndoikuaaporäi ñembyasýpa téräpa techaga’u pe
oñandúva. Oikotevë isýre. Upéicharö jepe nda’ijái chupe oguapývo
hi’äho, ojepy’amongeta ha oñemomandu’a hekoháre. Hapichakuéra ijayvu, oñombojaru mante ha
huvichakuéra katu ipy’aragë; pya’éke tojejapo ojejapótava; topyryrÿike ava
ra’y; hatä hatä oñe’ë, osapukái, ha mbyky oporonupä haguä.
Upe pyhare ipaypeguáicha ohecha oúrö Ansélma Perálta he’i
chupe: “Ágä ae oikóta ndehegui karia’y.
Che roha’aröta”. Upéva omombe’u Naïnope
ojuhúvo peteï kokue akäme ha péva opuka puku hese. “Nera’aröta mitä ijyva ári” – he’i chupe – ha
ojoasa hikuái. Ohomive Kalaíto ha oguähë
Misiónepe, Arxentínape. Ojuhupaite jey upepe iñirünguerakue ka’atýpe ha
ojoguerohory, ojoguerovy’a hikuái.
“Mba’éreiko voiete reju jey lopi” – he’i chupe Aparísio Akúña, peteï
gua’i ñe’ë karë vai ha’evéva opáichagua tembiapópe.
Amotuka’ë peteï ava ha omano chehegui – he’i Kalaíto.
Cháke aña memby. Nde
aguai rejúvo.
Nahániri.
Ndachéiko. Oñembojánteko che rehe.
He’ëpy. Upéva
oje’éva voínte. Emombe’u katu oréve mba’éichapa
rejapo.
Ijuruvy Kalaíto ha oñepyrü heta porä ombotavy
chupekuéra. Upe ramo oikuaáma, arriéro
japu ndive javy’avaha ijapukuaárö.
Nika
ojapohagueichaite omombe’u ha gua’u niko ha’e ojapo. Heta ojalava rire oguenohë peteï kyse ýva
para ha he’i Aparísiope; “Ndekaria’ýva ndaje mitä Akúña, kóina péva
tandekaria’yve”. Ijurujaipa hese hikuái.
Peteïva osë oporandu:
Ha mba’éichaiko upéi rekañy.
Upéva ipuku – he’i Kalaíto – ko’ágä aháta akuarumi ha upéi
amombe’úta peëme.
Upe jave opáy, ojejuhu ótrro hendapete, ndoikuaái mamópa, ha
añarä hye rasyete. Imandu’a kuehe
oje’ukahague chupe pohä oporombochiríva; tohómaneke ave ñanáme. Opu’ä oguapy hupápe, ojahy’opykaräi, ipyahë, oïmbátama jehe. Hasýpe ou hapicha ohechaukáva chupe
tape. Oho oguapy hetyma jehyipa peve ha
opyta ososopaite.
Aremi rire ojalea porä Kalaíto, ha iñirünguéra avei; hova
pytängymi joaitéma hikuái. Oñepyrü oje’exersita
mboka ipópe. Ohayhuete niko Kalaíto pe
mboka oñeme’ëva chupe; pya’e voi oikuaapa mba’éichapa ñamopotï ha jaiporu;
mante rei ohavi’ü, omosÿi asy, ombovera, ohayhúgui opa oheréi.
Peteï pyhareve ou oñemoñe’ë chupekuéra mburuvicha. Heta oñe’ë porä. Omombe’u mba’e apohápa ha’ekuéra; mba’eräpa
oï upépe; mba’épa he’ise tetä; mba’érepa jahayhuva’erä; mba’éichapa
ñadefendeva’erä, ha ipahávo he’i: “Ñane ramói ha ñande rukuéra, Lopere ha
Chakore rapekuére jaguatáta. Tekotevë
ramo ñamano, ñamanóta ñane retäre. Kóva
karia’y renda. Ipy’ajúva nda’ijái
ko’ápe. Ñane retä ipy’aguasúvapente
ohenói ha péina peime peë, pende rehe ojeroviágui”.
Lo mitä opyta voi yvate.
Ndijavýi ku Marihkal Ehtigarrívia akä rehe guare górra orekóva
iñakäre. Opa iguata iñambue. Ipelechovéva jepeve osë iguatágui. Oipokuaávo teko pyahu Kalaíto oñepyrü
ovy’a. Ovy’ámarö oikuaaukase isýpe.
Ndoikuaái máichamo ku ojapóta.
Ohóva ivállepe nda’ipóri. Ajevérö
niko kuatia rehe mante ojevaleva’erä ha ha’e ni ryguasu pypore ndojapokuaái. Oho rirérö jepe ehkuélape mba’evete
nombyapu’ái. Hasyeterei chupe karaiñe’ë
ha mbo’ehára ndoipotái peteïräre oñeñe’ë guaraníme; opa oporonupä upéva rehe.
Iñirünguéra aipónte avei, ikuatieñe’ëmíva mbovy oï ijapytepekuéra ha rei
ndojaposevéima lo mitäme la kárta, hepy rehe mante. Upéma ramo Kalaíto oñepyrü omonda asuka,
galléta ha opa hapépe ojuhúva.
Ichovimívo imondapore oikuave’ë peteïme ha ojapouka la kuatiañe’ë.
Upe rire ipy’a piro’ymi.
Ohechakuaámane katu tuichaite mba’eha pe kuatia ñemoñe’ë. “Eguatána” –
he’i ipy’apýpe –. “Opa ereséva reipyso pe kuatiáre ha rerahauka. Oguähëvo ijararäme, péva ojuru’o, oipyso, ha
ndete reñe’ëröguáicha omba’emombe’u pe kuatia.
Aikuaasemínte che mba’érepa ndojejapói guaraníme pe kuatiañe’ë; oime
poku ndaikatúi, ha aikuaase avei mba’éicharöpa che mba’evete nambohyrúi pe ehkuélape,
aleegua’umiva’ekue niko ha ipahápe cheresaraipa jey, ha ñaikotevë nipo
ra’e”. Äva rehe imandu’ávo upe ka’aruete
iñangata jey; oñandu iñe’äpýpe vy’a’ÿ ojetypeka, ha oñapymívo kuarahy ára
rapópe ohendu vaicha chupe hasë ramo urutáu.
Upe pyhare opyta sentinéla ramo irreximiénto ruguávo, peteï
ukalíto yvuku guýpe. Ipukumikohína
pyhare umícha jave ha heta la ñati’ü.
Huvichakuéra oñemoñe’ërö he’íva: “Pehechárö mba’e omýiva pe’alteava’erä ha
ndopytái ramo pembokapúma hi’ári, ha oku’énterö ohóvo hesakuaitépema pejapi,
taha’épa ra’e vaka, pombéro, térä arriéro ka’u”. Ojukapotávo angata oñepyrü
opita Kalaíto. Ko’ágä omondamava’erä avei sigarríllo repyrä, omongaru haguä
ivísio. Ako pyhare ohechakuaa peteï mba’e maröve ohesarenoi’ÿvami chupe: “Iñypytü
kuaaitépa la pyhare, ha hesakä poräite la ára. Tuichaite ojoavy. Rehecharöreína
nereimo’äi voi henyhë jeytaha tesakägui opaite kuaramimi ágä ko’ërö. Ajevérö
ndareíri oje’e ára ha pyharéicha ojoavy”.
Oipy’areraha avei chupe pe kirïrïmbaguasu oikóva
pyharekue. Opa mymbamimi oïva okepa,
yvypóra oïháicha okepa, ha’eñoite vaicha chupe oï opáyva ko yvy apére umícha
jave. Upévare oñeñandu voi múndo sentinéla ramo. Jasy ha mbyjakuéra omañajoa
vaicha hese kirïrïhaitépe. Kalaíto ojeporeka iñe’ä ruguáre, ojepy’amongeta,
oñondiveröguáicha oñomongeta pe yvypóra ipypegua ndive. Oime mba’e oñandúva mitäicha ha oï oñandúva
kakuaáicha. Iköi vaicha hekove ha na’iköiri ave. Oime mba’e ndovaváiva,
na’iñambuéiva. Imandu’a ohendu ramo
guarémi isy he’i: “Chetuichárö Kalaitorägui aimo’äva’ekue che memby
moköita. Tuichaitereiva’ekuéko”. Oiméne che moköirängue mba’e añete;
moköiháicha meme añandu opa añandúva.
Iporäva, chéve na’iporämbái ha ivaíva nda’ivaipái. Ahayhúva ndahayhupái. Aroviáva ndaroviapái. Moköi che py’a ha moköi che réra. Po’a ha po’a’ÿ; vy’a ha vy’a’ÿ ojopyru che rekovépe. Ahahápe ñemo’ä ku ndahapáiva ha
ajuhágui ndajupáiva. Péina ramoite aime’aínakuri Misiónepe lo mitä ndive. Heta gua’u aha ambotavy chupekuéra. Ha’e chupekuéra che ajukahague Ulópe. Ajéiko iñambue ko’ä mba’e.
Upe javete ohecha peteï mbyja huguáiva mombyry ova ramo ha
okañýmane katu; ombopy’andýi chupe, ogueru ipytu ha ojevy ojehe. Ohendu osapukái ñepyrürö gallokuéra ha jámane
katu ohendu ipyambu oúvo hekoviarä pytüguýre.
Sapy’areírö guarä ombosako’i imboka ha ojesareko. Mombyry… ohendu chavurro ijahy’opu, omombe’u
ñaguähëha pyhare imbytetépe.
Peteï ro’yho rire ou hekoviaräkuéra rreklúta
ha Kalaíto iñantíguoma ramo oñemondo huvicha rógape omba’apóvo. Hogapeguáicha oiko upépe moköi iñirü
ndive. Karia’y ndekaraiguasúvaje
huvicha.
LA TRADUCCIÓN AL CASTELLANO
CAPÍTULO VII
Desde aquella vez, todos los días apenas llegada la claridad
del día, Kalaíto y sus compañeros se mataban trabajando en el arrozal. Muchas
veces al débil Kalaíto se le aflojaban las piernas en el trabajo duro de abrir
canales al agua para regar los arrozales. Desayunaban “cocido negro”, que así se llama una infusión de yerba mate quemada,
más tarde tomaban tereré, refresco que
consiste en yerba mate cebada con agua fría y comían diariamente insípido caldo
de porotos.
– ¿Es así siempre la comida aquí? –preguntó Kalaíto
a sus compañeros.
– No siempre – le contestó Kilí, el menor de los
“causa grave”. – Hay días que se olvidan de nosotros y en esos casos comemos “nada
con saliva”.
– Eso para variar – agregó Anatá, el hermano mayor y
se cagaron de risa.
A pesar de todo Kalaíto no pasaba tan mal. Sus
compañeros de trabajo eran unos tipos duros y muy firmes. Lo primero que
hicieron fue aconsejarle diciéndole:
– No tenés que ser blando con estos soldados insignificantes,
no le demuestres miedo. Estando preso no te pueden volver a apresar y todos
tenemos entre las costillas huecos para el puñal. Por tanto, no nos pueden
presionar demasiado, no somos mbejú para que nos aprieten los
bordes.
Estas advertencias ellos hacían escuchar a cada rato a sus
guardias. Los soldados no se les acercaban mucho, pero no apartaban la vista de
ellos en ningún momento, ni para matar mosquitos, sólo cuando pestañeaban
dejaban de mirarles.
Una siesta, mientras descansaban después de comer, les
preguntó Kalaíto:
– ¿Por qué se les dice a ustedes “causa grave”?
– Le tukeamos a tres tipos que por lo
visto tenían la vida frágil y se les escondió el sol.
– ¿Y por eso nomás?
– Sí, pero aparte de eso dos soldados que durante la pelea
se escondieron por cobardía; se hicieron heridas después para aparentar que intervinieron
y le engañaron al jefe diciéndole que nosotros les herimos.
– ¿Y por qué no se escaparon de la policía?
– Y… nos enredamos. No pudimos salir pronto de nuestro
valle. Allí hay muchos cagones que, para ponerse bien con las autoridades, nos
denunciaron.
– Yo creo que nos enredamos porque ese uno se nos quedó boca
abajo; a lo mejor por todas esas cosas.
– Y eso fue por culpa de Pilá, ese rengo pelotudo,
que vino a tirotearnos justo cuando estábamos por darles vuelta a todos los elfinado
para dejarles boca para arriba. Y vos también fuiste flojo en ese momento.
– ¡Qué puta! Casi-casi sí que nos liquida.
– Ahora cuando salimos de aquí vamos a ir a hacerle mirar el
dedo gordo de su pie a ese tipo, por estúpido.
– ¿Y por qué llegaron al enfrentamiento con esos tipos?– siguió
preguntando Kalaíto.
– Nos menospreciaron esos miserables, quisieron burlarse de
nosotros, estaban echándonos indirectas y finalmente nos insultaron. ¿Cómo es
que dijo ese uno que se hacía del sabio, Kilí?
– Ah, y ese dijo: “antiguamente en nuestros país todos los
apellidos eran guaraní: “Jerutá”… “Pirijú”… “Chambyké”… “Pindurá”… etc. Después don Carlos Antonio López ordenó que se
cambien todos, y que por ejemplo Pindurá se cambió a Espíndula.
– ¿Entendés lo que quiso decirnos? Que nosotros éramos
indios, descendientes del indio Pindurá, porque nuestro apellido
pues es Espíndula.
Kalaíto parecía aceptar esas razones con gestos de aprobación
moviendo la cabeza pero se quedó pensativo mirando el suelo. En esos momentos recordaba
sus propias palabras, aquellas dichas a sus compañeros de infancia: “Allá
nadie se burlaba de mí. Nadie me decía ni “Kalaíto Pombéro” ni “Comadreja
empachada”. Me llamaban por mi nombre verdadero y eso nomás luego ya me sirvió
para levantar cabeza. Me dieron trato de persona normal, digna. Significa mucho
que un semejante te ponga en su nivel; que… nadie te haga de menos”. Cuando aquella
noche les hizo escuchar a sus compañeros de infancia estas palabras, a él le
había parecido que a todos ellos les había dado una bofetada porque todos se
quedaron silenciosos y pensativos mirando el suelo; después le había parecido a
él que todos se quedaron con vergüenza por el trato que le habían dado en su
infancia. Agarró
una pajita con la que se puso a limpiarse los dientes y se acordó de los
sufrimientos que él había pasado siendo niño, era el hazmerreír de todos. ¡Y
cómo se burlaban de él! Ante aquellos ataques gratuitos e injustos que
latigaban su corazón, Kalaíto sólo podía responder mostrándose
intratable, huraño, de malhumor, porque se encontraba en una situación de total
indefensión. Ahora concentra su pensamiento en estas ideas: “Qué importante es
había sido nuestra vida pasada, nuestra conducta anterior y también nuestro
origen. Esto, recién ahora entiendo. Nuestra forma de actuar y nuestra vida
presente, por lo visto, están muy fuertemente unidas a esas cosas. Ésas vienen
a ser nuestra raíz y tronco, lo que somos hoy es apenas la rama. Seguramente
por eso el que tiene un pasado oscuro es desconfiado y el que es acomplejado cualquier
cosa toma a mal. Por lo visto no dice de balde Losanto Aguilar cuando
dice: “El varón para ser hombre no debe dejar que su conducta esté en boca de la
gente”. Qué difícil fue para mí llegar a entender esto”.
El sol se iba zambullendo en
el horizonte. Las nubes que le cubrían se volvían de color amarillo fuego. En
los lugares por donde ya habían pasado, en las capueras, se concertaban cantando
las perdices. Las bandadas de loros se retiraban bulliciosas hacia los lejanos montes
donde van a dormir. Kalaíto y sus compañeros de prisión se iban subiendo a la
ciudad, pasando entre inclinados ranchitos de los barrios pobres. Unos niños
flacos y de ropas rotosas hacían como que descansaban de sus tareas de acarrear
agua para mirarles al pasar. En el camino se cruzaban con gente que se hacían
como que no les veían para no saludarles; se cruzaban “como si fueran animales”,
violando la costumbre del saludo obligatorio. Es que también algún motivo
había: el miedo, porque los soldados venían pisándoles los talones, con la
trompetilla de sus fusiles cargados a pocos centímetros de sus nalgas.
En esos mismos momentos llegaba Anselma a su casa trayendo
agua del manantial. Encontró a Vitó, Tano y Naíno, hablando con su
madre. Escuchó que Vitó decía:
– Mañana vamos a irnos a hablar con el Pa’i Medina para ver si él
se puede ir a verle a Kalaíto y revisar sus papeles; por
eso queremos saber si es cierto que ustedes se fueron a acusarle a Kalaíto diciendo que él fue
el culpable de todo lo que pasó, para alivianarle su culpa a Niká.
– Chéma, vení acá – le dijo su madre a
Anselma– que estos jóvenes escuchen de tu boca todo lo que quieren saber.
Decime, ¿qué tenés vos con ese muchacho?
– Nada, completamente; se me declaró él y nada más.
– ¿Y con ese tipo borracho? Dios mío, esta mi boca, me
olvidé que ya se murió ese prójimo.
– ¿Por qué pikó me tenés que preguntar eso
mamita? ¡Uuui…! .Es como si le estoy viendo, con los labios caídos y el vaso de
caña en su mano.
– Ya escucharon muchachos. Todas esas cosas que se dicen por
ahí son cuentos que hace correr ese comisario cobarde para tapar su inutilidad.
Se sabe luego que por haragán nomás entró en la Policía.
– ¡Qué cosas feas están pasando en nuestro valle! – les dijo
Vitó
a sus compañeros, ya por el camino de regreso.
– Al final hacen lo que quieren nomás ya luego estos
arribeños que vienen de autoridad en nuestro pueblo – agregó Naíno
–. El también no hace mucho que probó el látigo por causa de una serenata sin
permiso.
Se sentaron a hablar sobre unos gruesos rollos de madera. El
Pombero,
duende de la noche, andaba silbando alrededor de ellos. La luna, desde el
centro del firmamento, derramaba su luz sobre el campo y los árboles del monte.
Las vacas, todas juntas, estaban acostadas mascando sus reservas de coco. Los teros
(tetëu) trinaban alarmados en
los fríos humedales.
Esa noche Kalaíto no pudo dormir de los ruidos
molestos de su barriga causados por el hambre que tenía. Para hacer pasar la
tristeza se puso a pensar en Anselma. “…Por qué será que me rechazó. ¿Será que
me equivoqué al decir o me enseñó todo mal Peru’i? (…) No ha de ser. Él es un
buen poeta y cuando se pone a hablar te puede dar la vuelta y ponerte al revés.
Dicen que sus versos se cantan en todas partes. Se dice que es mejor poeta que
el mismo Flaminio Arzamendia. Vaya uno a saber, porque Arzamendia les dice demasiado
bien a las mujeres, con mucho sentimiento. Andá a ver si encontrás algo mejor
que este que dice: “A dónde iría a parar / esta angustia que me agobia. / Si volvieras
tu mi querida / y me volvieras a querer. / Mi quebranto iría a enterrar / sin
importar que se pudra. / Y le pondría como cruz / un girón de mi sonrisa”. ¡Qué puta! No hay mujer ingrata que pueda
aguantar esto. Este Kilí parece ser un arriero de mucho mundo. Le voy a pedir que
me enseñe una buena forma de declaración de amor; él tiene que saber. Estos
sufrimientos, mi querida Anselma, solamente vos me vas a tener que pagar. En
mis brazos tenés que florecer alguna vez.
Eh… ¿y esa música? ¡Ah! ¡Qué bien! Los muchachos están bailando cerca de
aquí. Voy a escuchar: “Hoy por tu culpa debo dejarte porque desprecias mi
voluntá, como recuerdo aquí te dejo en estos versos todo mi amor. Desde tan
lejos que yo he venido. Hoy nuevamente
debo volver. Para que quede tu hermosa vida en otros brazos a florecer.”
¡Oh…! “Bahía Negra Poty” (7): casi casi
pintás mi situación. Quiero escuchar un poquito más. Traéme pues otra vez viento
amigo.”
Se
acomodó sobre su estera de pirí. Al rato nomás ya le vio sí que
a Uló
Miranda, montado en su malacara, que iba al galope. Le pareció que le
llevaba en ancas a Anselma. A la fuerza le está llevando ese tipo sinvergüenza,
dijo él. Le siguió un poco pero se cansó, y les perdió de vista. Se puso tan
triste que le pareció que le salía el corazón. En ese instante le alcanzó el Pa’i
Medina:
– “No le
sigas, mi hijo; esa mujer se va porque quiere nomás.
Niká les salió al paso, puñal en mano:
– ¿Hacia dónde se fueron? – preguntó.
– Porque quiere irse nomás se va tu hermana – le dijo Kalaíto.
– No importa, aunque así sea, de los Peralta nadie se va a
burlar –. Dijo Niká y pronto se
perdió en el camino.
CAPÍTULO VIII
Amaneció un día muy lindo. Todos los lapachos estaban en
flor. Los yuyos también florecían. Tanto
el campo como el monte estaban muy verdes por la renovación del pasto y la
época de brote. A la distancia se veían los azulados cerros como pintados por
la mano del hombre. El sol salió deslumbrante entibiando con sus rayos la piel
de la gente.
– Padre: le hace decir que pase, por aquí.
El Delegado de Gobierno se
levantó para estrechar la mano del Padre Medina.
– ¿Qué le trae por aquí, Pa’i? ¿Qué hay de nuevo
por su pueblo?
– En mi pueblo, aunque hay algunas cosas malas, hay más
alegría y amor. Nuestro Señor es misericordioso, no deja que sus hijos caigan
en las trampas de Satanás y si alguno cae, lo vuelve a sacar. Vengo a ver a ese
muchachito a quien le trajeron de balde y traigo unos papeles enviados por el
señor Juez de Paz al Juez superior de esta ciudad, escritos sobre la muerte de
Eulogio Miranda. Es importante que sepan que a ese joven le mató un tal Nicasio
Peralta y solo, sin que nadie le ayude. Así está dicho en este documento por los testigos,
tres señores que nunca van a mentir. Por tanto a este pobre chico le tiene
usted acá sin que haya hecho nada malo. Es necesario que le ponga en libertad.
– Está bien Pa’i; si usted me dice eso, ha de
ser cierto.
– No es porque yo lo diga. Es cierto porque dicen los testigos
que han visto.
– Y bueno, mañana le voy a mandar junto al Juez, él sabrá
qué hacer. A Romerito le puede ver esta tarde; ahora le ocupé un rato a mi
casa.
Ese mediodía le trajeron a Kalaíto del arrozal. Los
policías que fueron en busca de él ya le contaron las novedades por el camino.
Al llegar, le habló el jefe:
– Andá bañate bien, ponete la ropa limpia que se te va a
dar, vas a comer y le vas a esperar a un señor que va a venir junto a vos.
– Que no escuche después que te quejaste; que le dijiste que
vivís mal; que te hicimos trabajar y esas cosas. Tenés que hablar como hombre
si querés salir pronto de aquí. Sólo chillan los hijos de viejas. ¿Escuchaste?
– Escuché bien.
– Bueno, vayan a buscarle ropa y después escuchen que le dice
al pa’í.
Kalaíto saltaba de alegría y hablaba solo: “Me andaba luego
temblando el párpado izquierdo y la noche pasada le soñé tan bien al viejo
perro de mi padrino. Me parece que hace tanto tiempo que vine acá y pensar que
hacen sólo dos meses. Mi podre madre estará preocupada por mí. Mi chancha ya
habrá tenido sus crías. Ya es tiempo se sembrar… y esa mi chacra… no alcancé a
limpiar. Y pensar que me trajeron de balde estos mierda… Yo estaba durmiendo,
me despertaron y me trajeron como si me hubieran agarrado en medio de un
bochinche. Eso es lo que más me duele. ¡Carajo!
– Buenas tardes, Pa’i, la bendición.
– Buenas tardes mi hijo, que Dios te bendiga. ¿Cómo estás?
Sentate pues.
– No estoy mal Pá’i.
– Traigo muchos encargos. Tu madre te manda saludos y bendiciones,
tus amigos te mandan saludos, todos te extrañan.
– Ah sí, ¿y qué hay de nuevo en nuestro valle?
– Nada en particular, estamos como siempre. Allí traje el
documento que se escribió sobre la muerte de Uló. Están las
declaraciones de Nemesio Salvatierra, José de los Santos Aguilar y Pedro Pablo
Quintana. Ellos cuentan cómo ocurrió exactamente la desgracia. Por tanto te han
de poner en libertad.
– Y puede ser, ojalá. Usted sí que sabe bien Pa’i
que yo no hice nada malo.
– Así es, mi hijo, y todos los testigos también saben.
– Entonces, ¿por qué esta gente me hicieron esto Pa’i?
– No solés escucharme en la iglesia cuando digo que el
diablo tiene muchos seguidores. Y es la gente mala. Esos son.
– Y Dios, ¿por qué deja que pase estas cosas?
– Dios nos prueba. Él quiere saber si cuando estamos en
problemas le seguimos teniendo fe.
– Ahh… entonces Dios me probó demasiado bien esta vez. Yo no entendía muy bien estas cosas, por eso
es que pensé que Dios se olvidó de mí o que estas cosas malas se le escapan.
– No, no es así. A él no se le escapa nada absolutamente;
sólo permite que estas cosas ocurran para conocer nuestro corazón.
– Qué notable, pero que corazón duro que tiene. Vamos a ver
si me saca de acá.
– Te va a sacar si le tenés fe. Tenés que rezar mucho mi
hijo.
– Voy a rezar Pa’í porque quiero salir de este
infierno. Aquí no hay alegría ni compasión por el prójimo. Los animalitos del
campo se tratan mejor entre ellos que nosotros aquí.
– Es una gran cosa lo que acabás de decir mi hijo, voy a repetir
en la iglesia, en mi sermón, para que se sepa; a lo mejor así los vecinos de Mbatoví
y otros lugares se aman un poco más y dejan de lado las maldades.
– A mi mamá nomás no quiero que le cuentes nada, Pa’i.
– Ya sé, entiendo. No te preocupes.
Casi no le salieron las palabras a Kalaíto cuando le pasó la
mano al Pa’í Medina, en la despedida. Al trasponer la puerta, lo último
que vio fue la tonsura del Pa’i. En ese momento le chorrearon
las lágrimas. Y por vergüenza de sus compañeros entró al baño y se quedó allí
un buen rato.
Días después, una mañana temprano, fue llevado ante el Juez
del crimen. Le hicieron sentar frente a la mesa y mucho tembló allí Kalaíto.
El señor le miraba de vez en cuando y parecía que quería preguntarle cosas,
pero tenía tanto trabajo que le sobraba poco tiempo. A cada rato entraba alguna
persona a decirle algo despacito. También le traían papeles, le extendían sobre
la mesa y él firmaba sin leer. También hablaba mucho por teléfono, a veces en
castellano, otras veces en guaraní y se reía a carcajadas. A algunas les decía
que eran lindas y que les extrañaba y a otras que son ingratas porque hace
mucho que no vienen a visitarle. Cuando su secretario entraba a decirle algo, el
Juez se molestaba y le decía: “No ves acaso que estoy ocupado, que espere,
decile que estoy en audiencia”. Después entró una mujer de pantalón blanco muy ajustado
y con los tití casi a fuera, con el pelo negro y enrulado como una negra
brasileña; tenía enormes y oscuras ojeras, y a Kalaíto le recordó la
vaca hosca de Losanto, que tiene unos ojos grandes y amenazantes. Se retorcía
todo delante de él y el Juez estaba derretido. Le llamó al secretario y le
dijo: “Vení, tomale la declaración a este muchacho; yo voy a salir. Si alguien pregunta
decile que por trabajo urgente no puedo recibirle a nadie hasta mañana”. Abrió
una puertita disimulada y desapareció hacía el patio.
– ¿Qué es esto? – dijo Kalaíto al salir del Juzgado–; me
preguntaron de todo, averiguaron hasta la maleta de mi abuela y no me preguntaron
cómo murió Uló. Así como van las cosas, ya veo que voy a salir.
Tres días después se le llevó ante el jefe, y éste le
preguntó:
– ¿Ha de tener tu
papá 50.000 guaraníes para que se te ponga en libertad?
– Yo… no sé luego quién
es mi papá.
– ¿Y tu mamá?
– A mi mamá sí, le
conozco.
– Estúpido, te
pregunto si ella va a tener la plata.
– Ah, no, si es
para eso… no va a tener. Ella es demasiado pobre y encima tiene muchos hijos.
– Entonces, ¿quién
puede pagar por vos?
– Nadie, no sé... Iba a decir “mi padrino Polí”,
pero se aguantó.
– Entonces vos,
por aquí nomás ya vas a vivir.
Le mandaron de vuelta al arrozal a trabajar un buen tiempo. Luego,
una mañana fue alzado en un camión con muchos otros muchachos y remitido a
Asunción, a prestar el servicio militar obligatorio.
(7) Parte del poema “Bahía Negra Poty” de Edmundo Medina.
CAPÍTULO IX
En Mbatoví se le esperaba a Kalaíto
de un momento a otro ansiosamente, cuando llegó del pueblo Naíno con la noticia de
que fue enviado a Asunción. Había entrado a comprar algunas cosas en la tienda de
don Solano y él mismo le contó.
– Él sabe todito, cómo y por qué – dijo Naíno –. De modo que no es
de balde que doña Rosaria amaneció al
siguiente día en la puerta de don Solano.
– Tenés que estar contenta – le dijo – porque tu hijo ya
salió de lo peor. Nosotros le sacamos de la cárcel; ahora se fue al cuartel
para hacerse hombre; él pues todavía luego no tiene su baja.
– Él angá nikó no se había ido al cuartel
porque tiene pies planos; le dijeron que no servía para soldado y le largaron,
¿y ahora…?
– Ahora ya están bien sus pies, camina muy bien.
– Ea! ¿Cómo se entiende eso? Además él es hijo de madre
soltera, es mi sostén, y se suele decir que por eso no tiene que ir al cuartel.
– No es cierto. Los hijos de madre soltera se van también. Al
contrario, son ellos los que tienen que irse, para aprender a ser hombres; que
estén bajo mando de hombres. Ustedes las mujeres pues les quieren muy mal a sus
hijos varones; les malcrían demasiado.
De allí se fue doña Rosaria a la iglesia, se arrodilló, rezó
mucho y lloró ante la Virgen de Caacupé.
Losanto fue a tomar tereré con don Lekécho, y doña Taní
se puso a contarle cosas. Allí se enteró que Niká llegó a hablar con
don Solano antes de irse; sólo que no se sabía si le habló o no sobre el asunto
de la tierra. Circulaba también por la vecindad la versión de que Uló
vino a esa fiesta, acompañado de tres capangas, para armar escándalo a
propósito; pero sus acompañantes se emborracharon primero que Uló,
y que por eso pasó todo lo que pasó sin que ellos se dieran cuenta siquiera.
Kalaíto veía cuando era niño cómo pasaba volando la bandada de
pájaros cuarteleros en estricta formación y le escuchaba a su madre decir: “Ya
se van los cuarteleros. Cuando veo a estos pájaros no quiero que mis hijos
varones crezcan. No quiero verles cuando se van al cuartel”. Por todo eso su madre
solía mimarle mucho a Kalaíto. Cuando no quería comer poroto
le fritaba cebollas o huevos. “Los varones son muy sacrificados en la vida; en
el trabajo están bajo el mando del patrón; en el cuartel son tratados con rigor
por las autoridades y si se casan con alguna bruja, pasan mal toda la vida”, le solía decir doña Rosaria a su comadre Rosenda
y agregaba: “Nosotras las mujeres, nunca tenemos jefe comadre. Por eso yo les mimo
mucho más a mis hijos varones. El hombre sufre rigores y castigos. Cuando hay
guerra con otro país ellos tienen que ir a morir por la patria, y cuando los
políticos hacen enfrentar a la gente entre sí por sus ambiciones personales, también
tienen que ir los hijos de los pobres a pelear; porque fijate nomás comadre, los
hijos de los poderosos nunca van a pelear por nada.
Estas conversaciones no le llamaban la atención a Kalaíto.
Nunca le pareció que fueran importantes. Recién ahora se da cuenta de que no
eran sonseras. En ese momento Kalaíto no entendía muy bien si era tristeza
o añoranza lo que sentía. Sólo sabía que le necesitaba a su madre, pero aún así
no tenía un minuto de tiempo para sentarse a pensar y rememorar cosas de su
valle. Sus compañeros eran traviesos, jugaban todo el rato, pero sus jefes eran
muy apurados; todo lo que ordenaban se tenía que hacer pronto, ya nomás; tenían
que moverse los soldados, los reclutas, todos hijos de pobres; siempre hablaban
en voz alta, gritando y por el más pequeño error les castigaban.
Esa noche como si estuviera despierto vio que venía Anselma
Peralta a decirle:
– Ahora recién vas a ser hombre. Yo te voy a esperar. – esto
le comentó a Naíno cuando le encontró en la cabecera de una chacra y éste se
rió mucho de él.
– Te va a esperar, sí, con un hijo en brazos – le dijo y se cruzaron–.
Kalaíto
caminó un poco más y se encontró en la Argentina, en Misiones. Allí encontró a
todos sus antiguos compañeros de esos yerbales y se alegraron, festejaron el
encuentro. – ¿Por qué volviste tan
pronto mi estimado? – le dijo Aparicio Acuña, un guaireño que habla muy
entonado pero guapo como él solo en las tareas agrícolas.
– Le di un tuque a un tipo y se me murió – dijo Kalaíto.
– ¡Oh carajo! , entonces vos venís con una hazaña.
– No, no fui yo, arrimaron nomás por mí.
– Ah no, eso se suele decir nomás luego, contanos si que ya cómo
hiciste.
Sonrió Kalaíto y comenzó una larga
narración de mentiras. Para aquel tiempo él ya aprendió que con el arriero
fantasioso se divierten los demás, siempre que sepa acomodar sus fantasías. Narró la hazaña de Niká exactamente como
ocurrió pero poniéndose él en el lugar de Niká. Después de purear un largo rato sacó un puñal
de colorido cabo y le dijo a Aparicio:
– Dicen que vos sos un valiente Acuña, te entrego esto para
que seas más valiente –. Los demás arrieros se quedaron boquiabiertos mirándole.
Y uno de ellos salió a preguntarle:
– ¿Y cómo lograste escapar de la justicia?
– Ese es un cuento largo – les dijo Kalalíto –, ahora voy a
orinar un rato y vengo a contarles.
En ese momento se despertó; se encontró en otro lugar
absolutamente distinto y ni sabía dónde, y para colmo le dolía la barriga. Se
acordó que el día anterior se le hizo tomar un purgante. Necesitaba urgentemente
ir a la letrina. Se sentó en su cama, carraspeaba y gemía; ya estaba por cagarse
todo encima cuando apareció un compañero que le mostró el camino del baño y fue
a sentarse en cuclillas; así estuvo tan largo rato hasta que se le adormecieron
las piernas y se quedó tan lánguido que apenas podía sostenerse.
Un tiempo después mejoraron de aspecto Kalaíto y sus compañeros;
ya se les veía con color en la cara. Recién entonces empezaron a ejercitarse en
el uso de las armas. Kalaíto estuvo muy contento con el
fusil que le dieron; pronto aprendió a conocer, a desarmar, limpiar y a usar el
arma. A cada rato revisaba, aceitaba, lustraba y de tanto apreciar esa arma
hasta lamía.
Una mañana vino a hablarles el jefe militar. Les dijo muchas
cosas lindas. Les explicó la función y la misión del soldado. Qué significa la
patria. Por qué tenemos que amarla y cómo hay que defenderla, y al terminar les
dijo:
– Sobre las huellas de nuestros abuelos y de nuestros padres,
combatientes de las guerras del 70 y del Chaco, vamos a ir caminando. Si es
necesario morir, tenemos que morir por la patria. En este lugar sólo caben los
que son bien hombres. Aquí no tienen lugar los cobardes. La patria sólo llama a
los valientes y aquí están ustedes, porque en ustedes confía.
Los muchachos se sintieron tan orgullosos que era como si
llevaran en la cabeza la gorra del Mariscal Estigarribia. Se les cambió hasta
la forma de caminar. Hasta el soldado más enclenque cambió su modo de ser. Al
acostumbrarse a la nueva vida Kalaíto comenzó a sentirse contento
y eso le quería hacer saber a su madre pero no sabía cómo. No había gente que
iba a su valle y por lo tanto sólo podía hacer por medio de cartas, pero él no
sabía dibujar ni las huellas de una gallina. Aunque se fue a la escuela, allí
no aprendió nada. Le era demasiado difícil el castellano y la maestra por nada
del mundo quería que se hable en guaraní, hasta les pegaba a los niños por eso.
Sus compañeros soldados eran prácticamente iguales a él, pocos eran los que
sabían escribir y ya no querían hacer gratis las cartas, sino a cambio de algo.
Entonces Kalaíto empezó a robar azúcar, galleta y todo lo que podía.
Cuando llegó a tener una buena partida le ofreció a un compañero a cambio de
que le escriba una carta.
Al fin quedó tranquilo y vio la gran importancia de la lectura
y la escritura. ¡Qué maravilla! se decía; “todo lo que querés decir podes poner
en el papel y mandar. Cuando le llega a la persona abre y lee, y es como si vos
mismo estuvieras allí hablándole. Lo que
quiero saber es por qué no se pueden escribir las cartas en guaraní; ¿será que
no es posible? Y la otra cosa que quiero saber es por qué yo no aprendí nada en
la escuela. Yo había aprendido algo de la lectura pero me olvidé todo otra vez
y ahora encuentro que hace falta, que se necesita”. Meditando sobre estas cosas
esa tardecita se puso triste de nuevo y al ponerse el sol en el horizonte le
pareció oír el llanto del urutáu, pájaro nocturno cuyo canto se perece
al llanto de una persona.
Esa noche quedó de centinela en un puesto de guardia hacia
el fondo de su regimiento debajo de un gigante eucalipto. Suele ser larga la
noche en esos casos y había muchos mosquitos. Los oficiales les daban
instrucciones tales como que: “Si en
la noche ven algo que se mueve tienen que ordenarle “ALTO”, si no se queda hay
que dispararle sobre la cabeza y si sigue moviéndose hay que darle un tiro en
el ojo mismo, no importa que sea vaca, Pombero o algún tipo borracho”. Para
combatir la ansiedad Kalaíto empezó a fumar. Ahora ya se
ve obligado a robar también alguna cosa para poder comprar el cigarrillo. Aquella
noche se dio cuenta de algo que nunca le había llamado la atención: “¡Qué manera
de ser oscura tiene la noche y qué claridad impresionante tiene el día! ¡Qué
diferentes son!; cuando uno observa la noche no puede ni imaginarse que todos
los rincones se van a llenar de claridad al amanecer. Con razón se dice: son
diferentes como el día y la noche”.
Le impresionó también el gran
silencio de la noche. Imaginó que todos los animales dormían porque se llamaron
a silencio; que todos los habitantes de la tierra estaban dormidos y que él era
el único que estaba despierto, y por eso se consideraba el centinela de toda la
humanidad. Se sentía observado en
silencio por la luna y por todas las estrellas. Kalaíto empezó a
rebuscarse en su interior profundo; se puso a pensar. Conversaba con la persona
que lleva dentro como si hablara con un amigo. Tenía sentimientos variados,
algunas cosas sentía como si fuera niño y otras como si fuera adulto. Le
parecía que su vida tenía dos facetas pero no le era totalmente claro porque
por momentos sentía su unicidad. Encontraba en sí mismo aspectos permanentes,
que no cambiaban. De repente recuerda haber escuchado a su madre decir: “Cuando
estaba embarazada de Kalaíto yo pensé que iba a tener
mellizos, mi panza era enorme”. - Tal vez yo haya tenido un hermano mellizo; yo
siento todas las cosas de dos maneras. Lo que es lindo nunca es enteramente lindo para
mí y lo que es feo tampoco. Me parece que a la gente que quiero no le quiero
del todo. Las cosas que creo hasta cierto punto nomás creo. Tengo dos
sentimientos y dos nombres. La suerte y la desgracia, la alegría y la tristeza
se turnan en mi vida. Nunca voy del todo a donde voy, ni vengo del todo de donde
vengo. Por ejemplo hace poquito nomás estuve con los muchachos en Misiones. Vi
en mi sueño que supuestamente me fui a decirles una serie de mentiras. Afirmé
ante ellos que yo le maté a Uló. Qué cosa curiosa ¿verdad?
De repente vio que una estrella con larga cola se mudaba de
lugar en el cielo y le dio un gran susto; recuperó el aliento y volvió sobre sí
mismo. Al instante escuchó el canto de los primeros gallos que indicaban la
medianoche y también el ruido que hacía el piquete de soldados que le traía a
su reemplazante. Por las dudas Kalaíto empuñó el fusil y observó
atentamente. A lo lejos escuchó rebuznar al burro indicando que exactamente son
las 12 de la noche.
Un año después de su ingreso llegó el contingente de reclutas que tienen que reemplazar a la remesa de los antiguos. Habiendo ya ganado Kalaíto antigüedad y confianza, fue enviado a trabajar en la casa particular de uno de sus jefes. Allí estuvo cómodamente como en su casa junto con dos camaradas. Ese jefe era uno de los más formidables que él tuvo en el ejército.
Lea los capítulos 1, 2 y 3 dando clic aquí, y los capítulos 4, 5 y 6 aquí.
Suscribirse a:
Enviar comentarios (Atom)



No hay comentarios:
Publicar un comentario en la entrada