miércoles, 14 de marzo de 2012
Kalaíto Pombéro. Novela en guaraní. Capítulos 16, 17 y 18 (final)
MBOJA’ORE XVI
Ikane’ö oguähëvo Kalaíto ha Peru’i. Oguapy plása uruguájape otongeami. Tajy ipoty pytängýpe oñuä upe oka rusu, había/korochire
ha saijuvykuéra vy’aha. Peteï kuña iñakä rague apicha’ï sa’yjúva oñemokonikoni
henonde rupi kuéra. Peru’i jeýma omoñe’ëmba. Pe amo mbytévo ombarakapu ha
opurahéi peteï karai tujami resakuape.
Mitä’i, sapatu mboveraha, oñombojaru ha oñonupä. Ñane irünguéra imbyry’ái ha ijy’uhéi; upémarö
ojogua terere ha oguapy chupe. Ka’aru
porä oho ijavogádo rendápe. Ojuhu
ivoleohína.
Ha’etépe
jeýma peju –
he’i oipopyhývo chupekuéra.
Peë piko mba’e mba’e pereko penetïre. Pehetü pukueterei niko.
Ore noroikotevëiva voi jaguáre ka’aguýpe, doytor –
omohendáma Peru’i. – Rohetü oïha ivai
pyahúva ha rojumahína chupe.
Upépe rejavy, che notísia iporäva mante areko.
Ani… na chemokyrÿi, he’i jatyta. Ajeve niko ra’e rohecha cheképe doytor.
Ajéiko nde volakuaa nde típo. Añete, oï iporäva. Ñande
rehéntema opa’ä. Oñemondóta ñandéve yvy
ra’äha, oï ramo ijaviorä; ajevérö, ko’agäite tekotevë peho jey pejeporeka
ñandéve, oimeraëva sánto pyguýgui penohë, cháke che ndajavysei’aína kóva.
Mbovýpa ñaikotevëta, doytor – oporandu Kalaíto.
Jaku’e haguä ñaikotevë 30.000 guarani. Upéva jadepositamava’erä
yvy ra’äha oñembosako’i haguä; ha upéi niko ñañomongetáta la che chemba’eräre;
upéva pende porumivéta.
Natekotevëi rojevy upéva rekávo, doytor, roguereko voi
ko’ápe. Ñapa’ä katu hese, nda’ipóri ñambopukuva’erä he’i ikasö retyma
mbykýva. Nemba’erä niko ágä amo
jahecháta. Mbatovi niko ne mba’epántema
voi; vaka, ovecha, kure, ha ryguasu reiporavóta reipotaháicha; ha upéi ave niko
oiméne nde loterämi rembo’ykéta; anichénengo repyta takuru ári kirikirícha.
Anichéne. Tapeho katu ore ra’arö. Ñaha’ä
raëta upe Kolóñia tuja, jahecha mbovýpa oguereko, ha upéi jasyryrýta oka gotyo ñamoïmba
peve 1.500 eytárea. Vesíno oïva hembe’ýre
tokopímandi ilíña.
Ipotïmbarai voi hína, ha katu peguähërö
guarä overa hendýta ore popytéicha.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Mbatovípe oï vy’a ha avei kyhyje.
Ñandéve guarä tuicha kompromíso péva – he’i Losánto–.
Umi karai oútava rekove oï ñande
pópe. Árape jajerepaitéta hesekuéra ha
pyharekue jajopyrúta kara Poli rógape jakemimi ñande pýre lo mitä. Ñane rembiapo ñamboykemíta oï aja pukukue
hikuái. Ágä oho rire ñamingapaguasúta.
Ikatúpa añe’ëmi karai Losánto – he’i opu’ävo karai Loréto
Sentu.
Eñe’ë katu karai Loréto – he’i chupe.
Che niko aime amo Takuarusu rembe’ýpe, ko Mbatovi rokëtépe.
Pe tape aúva Pindo Kaiguégui niko che korapy rupi ohasa, ha mba’épa peje che
amboty ramo upéva, tove oikeséva Mbatovípe upe rupi tojerure ñandéve permíso;
ÿrö tojapyhara.
Mba’épa peje lo mitä karai Loréto rembipotápe.
Chéve ramo guarä oï porä – he’i karai Lekécho. – Umi karai
oï aja pukukue, ñande ikatúrö ñambotyeteva’erä voi ko Mbatovi, opáguio; tove
toñeñandu hikuai hogapeguáicha, ha ñande tañandepy’aguapymi avei. Ima’ëräkohína ko… va.
Upéva puroite, ndaha’éi kamby Paraguay – oñe’ëjoko chupe
Peru’i. – Oimeraëva vyroreri oikórö ñane akärasyränte, iporäve ñahenonde’a,
jahapejoko. Upéi ombojoapy: – Hendaitépe oï pe karai Loréto
ojaposéva ha karai Lekécho he’íva avei.
Opensa porä porä ko’ä karai.
Imba’énte ñame’ë chupekuéra he’i vakápe ome’ëva’ekue kesu.
Ha rire, nda’ipóri ramo ombotovéva, upéicharö, umi karai
oike rehe ñande apytépe ñamongoraitéta ko Mbatovi – omohenda Losánto.
Oïma upéva, oïma upéva, jajoka katu hese – ojoapypa.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Upe asaje poräme oguahë karaikuéra Mbatovípe. Tenondete ou Losánto Agilar henda rruáno ári,
hapykuéri peteï kamba po’i, karia’y
pyahu oguapy poräva kavaju ári, péva jeko hína Mbatovi Avogádo; lo mitä
jeroviaha. Ijykére Kalaíto ha Vito
oikaräi ha omotenda. Hapykuerikuéra,
karai Poli renda sáino ári, peteï karai tuja pyatä porä, kangue guasu, akä
morotïrotï, heko marangatuetéva vaicha; aipo “agrimensor”, yvy ra’äha
jeko. Ijykére ou kara komi, peteï rrosíllo
akämbe, ruguái chapï, ári. Tapykuetépe
katu moköi tahachi.
Oguähë hikuái karai Poli rógape, oguejy peteïteïvo oporandu
upe karai agrimensor.
Mamoitépa oï hína ku moxón, ñañepyrütaha.
Ápeo, mombyrymi – he’i Losánto.
Ha maerä jaguejýta aipórö. Jaha ñane renda ári.
Hi’änte niko pepytu’umi ha japortiju raë.
Natekotevëi, ágä upéinte. Ñande ñañepyrüva’erä ñane
rembiapo, perahánte ñandéve terererämi ha jaha katu jaity ílo.
Hapykuerikueramínte oguähëma arrójo rembe’ýpe kuñakuéra oïhaguéicha
opaichagua tembi’u reheve.
Karai, yvy ra’äha, ojerure Losántope:
Emboja’o ñandéve ñande ra’ykuéra mbohapy atýpe ha tojopyru
okaru haguä, ani ñane rembiapo oso.
Upéva iporä – he’i Losánto ha oho ogueru mbovymi
okaruva’erä.
Karai komi ohecha mba’éichapa Losánto hesápente voi omongu’e
hapichakuéra.
Kuarahy pytäröhína oike haguä opoi hikuái ha isarambi opaite
ogaha rupi. Karai komi osëtavo
Mbatovígui ojuhu hape oñemboty atä.
E. Mba’éiko péva – he’i ta’yrakuérape, – jaike ramo guare
péva nda’ipóri kuri.
Upévo oguähë hendápe karai Loréto.
Jaha árupi tapombohasa karai komi –he’i chupe–Karaikuéra oï
aja ore ndive ko rombotypa hína tape oikéva ko Mbatovípe, ani haguä oike tekove
tie’ÿ. Ohóre hikuái, roipe’apajeýta.
Tuicha voi pemba’apo peikóvo ra’e.
Hëë… ha… upéicha mante va’eräko, ore rovaigua ko ndaha’éi
avei pyapy kangy.
Sapy’aitérö guarä, lo mitä ijatypa jeýma karai Poli rógape,
veloriohapeguáicha. Oguapyjoa ipýre pe
ogarokáre; osyryry taguato resay opa gotyo rei, opitajoa, ohendusejoa
karaikuéra ñe’ë; nda’ipóri ijayvu vaíva; opa mba’ére rei oñomongeta. Pyhare porä osë ohopa hikuái.
Opytátava de guárdia kena
ani ho’uete syryko – he’i ohokuévo Losánto.
Upe pyhare opyta voi irundy, ha peteïva Kalaíto.
Upévamo che – he’i ha’e – che ñuhä rechávo ndaikatúi
aha’aína, ha ta’u’ÿkena avei.
Rejavy voi niko nde – he’i chupe Táno – repyta ko’ápe. Losánto oho oke karai Lorétope oimérö guarä
oikeséva. Vito ha Naïno opyta Losánto
rógape, ha nde niko rehova’erämo’ä kuri Lekéchope reke.
¡Hë’!. Oï porä
upéva. Amalája ra’e.
Upehague moköi ko’ëme karai yvy ra’äha omongoráma kolóña
Mbatovi, upéi oguapy upe pyhare omomba’apo apytu’ü, heta número ogueru ha
ogueraha; hasýpe osë he’ï: – Michï ojavy karai Poli, haimetete nipo oñemombyte
raka’e ko loteamiénto. Ijeroviaha omandave rire un dia nipo, mbytetépe póncho
jurúicha opytamo’ä ra’e.
Ayvu miëma niko oiko.
Hetaite ojererohory kari Antóño Marékope.
Ajépa ikalida ko karai – he’i peteï.
Ikaria’ypaite voi – he’i ótrro.
Ikatupyry rehe to’u peteï kamambu – he’i osëvo ótrro.
Iñe’ëkuaa rehe to’u cherérape – he’i ambuéva.
Ha che ta’u hérape ipu poräite rehe pe he’íva – ohenduka
Peru’i ombovapývo hováre “Panambi” ryru.
Upehague ko’ëme, pyharevete oike peteï kavaju arigua karai
Loréto róga rupi. Oguähë karai Polípe.
Aikotevëmi niko karai yvy ra’äha rehe – he’i.
Che ha’ehína.
Mba’épa eremi – he’i chupe karai Maréko.
Hëë… ha… añe’ëséngo nendie; apartemi.
Ere katu chamígo mba’épa reikotevë; che ko ndaikéiva voi
ñe’ëmbeguépe avave ndive, ha ndéve katu ndoroikuaái voi.
He’iukángo ndéve che uru ndaikatúipa reho reñomongetami
ra’e hendive, he’i.
Piko… ha máva mba’épiko aipo nde uru.
Karai Nasário Peréira.
Eréna chupe chamígo, che ajuha ko’ápe amba’apóvo, ha
oikotevërö che rehe tachereka pe ñúre, atongeaha rupi ikatu ahendu chupe, ija
ramo chéve.
Oikuaase niko avei araka’ete rupi pa pehasáta Pindo Kaigue
gotyo.
Ha péina rohomaroína.
Nde reguähë mboyve hendápe ore rohasátama.
Upépeko oñembotyhína.
Ha jaipe’ánteva’erä;
ndapeipe’áirö oréve roikytïtante la pene’alámbre. Upevarä rogueru kuatia. Ere nde urúpe ohechasérö tou tohecha.
Néi, ha’éta chupe. Taha jeýna upéicharö.
Eha’arö jaha, ore rohóma avei – he’i chupe karai Maréko.
Ohua’ï hikuái ojoysýire, hetakuére
mbatovigua. Karai Loréto rógape ojuhu pe
arriéro irünguéra moköi. Mbohapy voi
hikuái ra’e ha karai Loréto ombohasa peteïnte.
Karai Maréko omoakamby ijaparáto, oñembyesa’i hese, oikutuka yvyra para
po’i ojoysýire ha opu’ä Pindo Kaigue gotyo.
Pévare jaháta –
he’i.
Oñemboty pe amo porton, ojeliapa hese kadéna karai Maréko –
he’i oúvo Kalaíto.
Ha ko’ä karia’y oiméne oguereko lláve hesegua. Toipe’a – he’i karai Maréko. – Pereko piko – oporandu.
Ndorekóirö piko mba’éicha ohasátakuri hikuái – he’ima upe
atýpe peteïva.
Roreko niko, ágä lekaja ndoipotái roheja nandi.
Natekotevëi peheja nandi.
Rohasa ore ha pemboty jey.
Roikytïrö ko alámbre katu opytáta nandi.
Ko yvy oñeha’ämanteva’erä, ajevérö roikemanteva’erä. Oñeha’ähague
ndaha’éi mba’eve ha roikehaguére mba’eve noñembyaimo’äi.
Ha pévaiko moö peve pehova’erä.
Ore kuatia he’iha peve oréve.
Mba’épa peje lo mitä.
Ha… jaipe’ántemava’erä niko chupekuéra. Vyropeve ñasëta oikytïmbárö hikuái la alámbre. Aipóna niko oguereko kuatia. Ágä lekaja oikuaáne ojapóva.
Ipy’akyrÿimba mbatovigua opararävo kadéna. Avave nde’íri mba’eve. Losánto omongaru hesa lo mitäre. Oike hikuái.
Karai Maréko ombyapu’a ijaparáto, omoï hembiguái apére ha he’i chupe:
Agui mil metrrohápe jaikutu jeýta. Karai Peréira kapangakuéra omboty jey la porton
ha oje’ói. Oguata pukumívo Maréko,
Losánto ha doytor, ohuguäitï chupekuéra peteï karai tyarö, ou hatävaíva hína ha
opyta oporandu:
Mavapahína karai yvy ra’äha.
Péa ha’e – he’i chupe Losánto.
Hëë, chéngo añe’ësemi ndéve nde karai; ho rrúmbo peraháva
niko ohejáta che róga pende korapýpe, ha upévango chepy’apyeterei.
Ha ndéiko reime nde yvy teépe – oporandu Maréko.
Nahániri; che niko aikeva’ekue ápe yma Ugárte mba’érö ko
yvy. Upéi pe 36-pe; ojepe’a ramo guare chuguikuéra, mba’épo oiko. Lokesi karai Peréira ha karai Ehkovar
oguerojevymimi jey aje, péro Ugartekuéragui ojepe’apa. Upevakuéra oiko vai hikuái. Heta chéve chemosëse ñepyrürä. Upéi niko añomongeta porä karai Peréira ndive,
mba’étepa avei ajapóta, ijyvýpema niko apyta aje; che mboriahu ha che ra’y
reta. Upe guive ame’ë karai Peréirape
hymba rembi’urämimi che kokuégui, ha upéicha ropyta aje, he’ë, irundýgui oipe’a
ha’e peteï aje.
Aipóramo che ru, ani rejepy’apy – he’i chupe osëvo doytor –.
Ore roju roipe’ávo ndéve ndepykuaha.
Péva rire ikatúta reime nde yvy teépe.
Hëë, ha…che anga ko la aipo yvy repyrä mba’e ndarekomo’äi
voi nde karai. Ha’eháicha peëme, che
mboriahu voi, ha la yvy niko hepy; peë ko oiméne hepy peme’ëta aje.
Nahániri karai Sele – he’i chupe Losánto – ko’ä karai
ndaha’éi yvy jára; ko yvy ñepyrühañaínako ñane retä mba’e, ha ha’e ome’ëta
ñandéve ñane mba’e teerä, ha píki píkipe japagáta hese jahávo. Pe irundýgui peteï reme’ëvajepi, hembypáma
voi ndéve nde yvy repyrä.
Hëë… ha… aveíko upévagui ojepe’avétarö chehegui anga ko…
chéve ndacherupytyveietéma; upévama voi ténge téngepe amoïanga ahávo. Nde katu
karai Losánto reikuaa porä ñande rekove.
Añetete he’i ndéve ä karai – he’i chupe Maréko. –
Revy’ava’erä repytáre ko repytaháicha, águi rire anive reme’ë rei nemba’apo
repykue avavépe. Ñamba’apo ore ndive ha
ndéve raëvete aikytïta nde loterä.
Upéicha oiko, ha peteï jasyho mboyve karai Maréko ombo’ipaite
Peguaho Potrréro, Pindo Kaigue ypyete peve.
Anata ha Kili ikuerái ñeha’arö reígui; hi’urukuéra
ndahapykuerevéi. Upémarö oraha “Kapata”
ome’ë peteï karrérope ha ohasa hikuái mboypýri. Ohejareipa hembiapokuéra repykue.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Nika oguerokañy machu memby, peteï mitäkuña rusu ha oguari
upe poguasu ehtánsiagui. Ndojekuaavéi mamo gotyopa ojapi.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Mbatovípe lo mitä omba’apo kyre’ÿverei. Ha katu avei oñepyrüma
ñorairö yvy pehë iporävéva rehe.
Ojeikovaipátamarö he’i Losánto:
Péicha jahárö ñañehundipáta; jajoavypárö ñande, manguruju
mante opyta jey va’erä ijyvykue reheve.
Che ha’emíta peëme: yvy ivaíva ko nda’ipóri ko ñande jerére, ha péva
katu karai Maréko omboja’o poräiterei voi ñandéve. Mba’épa peje jaipo’ara’ä ramo. Ñamoï peteï hy’akuápe mbokaja ra’ÿi numerádo
ha ñanohëva… ñanohë. La lotekuéra niko inumeropa.
Upéichatarö jaipe’ava’erä karai Sele róga renda – he’i
peteïva.
Ha upéva ñambo’ykéta – he’i Losánto. – Ha’e oïma voi
imba’eräme.
Oñembotyryrymimi lo mitä péro ipahápe ojejapo upéicha. Sapy’aitépe oikuaapáma imba’eräva hikuái.
Ovy’apa jey hikuái. Águi – he’i chupekuéra Losánto – jahecháta araka’épa ikatu jaike.
Ha mba’e ñaha’arövéta. Jaikéntemava’erä ñañemitÿ – he’i
joaite.
Nda’upéichai – oñe’ëjoko Losánto – jaike haguä ombopuva’erä
ñandéve turu ñande avogádo; upea’ÿre ndaikatúi.
Upete guive opyta oha’arö hikuái, ha Losánto, Peru’i ha
Kalaíto ojopyru Paraguay rapére; ou ha ohokuerei hikuái.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Karai Poli ha karai Mécho oguapy okay’u ha oñomongeta.
Ajépa tuichaite mba’e ko jajapóva nde karai Mécho; nda’éi
ko ndéve yvy ñerenohëre año. Nemandu’ápa mba’éichapa jaikómi péva mboyve,
jajosu’upa haguäichama. Oñokompáyreva oikovaipa
jepe oñondive, ndojoguerahavéi lo mitä, ajépa.
Ha upéva ko mboriahu apïgui nde karai Poli.
Nañanerenonderävéirö niko ñaña mante voi okakuaáta ñande pype, ku ñana
okakuaaháicha yvy reípe. Ajevérö niko imboriahuetéva ndaikatúi voi ipy’aporävo,
he’íva ku karai Julio Correa: “hekove voi iro, hapoite guive”.
Upéichane añete; ha chéve chembovy’aiterei ko joayhupa guasu
oï jeýva ñande rekohápe. Che ra’y Kalaíto jepe niko ojogueraha jey Lekécho
ndive.
Lekécho ndivepa, téräpa tajýra ndive.
Ha oimearä niko moköivévandi.
Aipo erérö, mba’épa nde ere pe mitäkuña sitúpe, nde karai
Poli.
Mba’épo; opa mba’e rei oje’e. Heta ijuruvaíva itúva rehe jepeve omboja, ha
che ra’y Kalaíto oikova’ekue avei upe rupi.
Ha’e niko pe kuartélgui heta jey opiä ha ou, ha ikeraguata upérö; komáe
Rrosária oñandupa, ndogueroviaséinte.
E. Ha ndojehechaietemiva’ekuéniko oúrö.
Oiko kuaa múndope.
Mba’e piko ko opiäva ikuartélgui; ha upéi ave karai Mécho, ndévente
amombe’úta, che ko pe mitä pévape ame’ëva’ekue che kurundu pórke nda’ifaltavéima
chéve; hetaite mbe’égui niko chesalvava’ekue; péva pe kurundu rerekórö ndejehe
niko ndoikéi nderehe la vála ha hi’ári ndereipotái ramo avave nde recha,
nderejehechái.
Hëë… E. Ajeve nipo ra’e. Nde ko nekamisamondorova’ekue nde
pyahúpe.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Opa jevýma ko áño ha nda’ipúi ñande turu – he’i lo mitä
Losántope – hi’äche añete ñasëta
vyropápe; mba’e piko he’ise oñeha’ämba ñandéve ha ndaikatúi jaike.
Ágänteko iputahína, ani penepy’aragëterei… oporomomytuë
Losánto. Upéicha he’ihague osëmbareíma
ijurúgui, opa ikéra jeko he’i, omombe’u ña Meláña.
Peteï ka’aru oguähë tesaparápe Kalaíto Paraguaýguio.
He’i oúvo: – Ñande avogádo oime okorói. Oguerumbora’e pe karai tuja peteï arriéro
omanda ñepyrüpyrüvahínape amo Paraguaýpe; omongaru porä hógape; ombopopeguaminera’e,
ha upéva oho he’i heta mba’e ñanemoï vaíva; nañamba’apoiha voi ápe, he’ë umíva
niko jaikuaáma, vyrorei aje. Péro ko’ágä oime omoï peteï mba’e ñandereja vaivéva. He’i niko ndaje ikuatiápe, ko yvy kóva
ndovaleíha kokuerä. Nda’ipórijeko kóga opu’äva’erä ipype; vaka rekoharä ñoite jeko ovale. Ha upe
kuatia rapykuerimínte che nambikupe oguähëma ojerure tojeheja rei ñane
rembipota ha ñañe mensúra, ha tojehekáje ñandéve yvy ambue hendápe péva rekovia.
Nde… Pépe jaikopa hese.
Haa...ke nde resa yso, he’i mbokaja jokaha.
Eguatána. Moöpa jaju
ñasë.
Ko’äva oñehendu upe atýpe ha opyta ikangypaite lo mitä. Losánto oñakäpire’ÿi ha oporandu:
Ha mba’e he’i ñande avogádo.
Chupe omonervióso péro ndoipy’apyvaíri. Amotïcha’ïta he’íko chéve. Po’águi rei
arekopaite Mbatovi kokue ha mbatovigua rembiapokue ra’anga, äicharö guarä anohëva’ekue
voi fóto upe mensúrarö, he’i ha’e; ohechaukapa chéve, ñaimembaite, ñande kogaty
ra’anga avei oïmbaite. Péro la ovalevéva umíva apytépe ndaje karai Sele rráma
ty ha ijavatity, pórke ha’e oï la ñande yvy pyahu räme.
Upéicharö nda’ivaíri – he’i Losánto – ha mba’e he’i
jeikeräre.
Ha nosëiha gueterí. Upévante he’i. Kóva raë ñamboguevíta ha
upéi jajerure jeýta la okupasión, he’i chéve.
Aipóramo ipukúta – oñehendu.
Ñande ko Losánto, jaikéntemava’erä. Ava ñane renohëvéta
jaikepárö oñondive – he’i karai Loréto.
Nahi’äi upéva jajapo. Ikatu ho’a vai ñandéve ha ñande
avogádope avei. Pechera’arönte. Aháta che ahecha ñandéve.
Tekotevë reho añete.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Paraguaýpe karai Avogádo oporomotïmbe ñe’ëkuaápe ha
tembiechaukápe. Oñomotïso’o, kuatia
rupive, yvy jára rérape oporopleiteáva ndive.
Ikangyvémarö yvy jarakuéra, oñepyrü jey Mbatovi jeroviaha
ojerure jeikeräre. “Oguähëma niko oúvo ñemitÿha tiémpo; opa jevýtama ára
ro’y. Che niko Mbatovi rembijokuái ha
chejokuaihakuéra oikeséma oñemitÿ ikokueräme”
he’i ikuatia. “Tekotevë niko
tapicha mboriahu ta’yretáva rayhupápe, ha ñane retä rayhupápe, jaheja oike
hikuái. Jahecháma niko tetä mba’eha añete umi yvy. Oñeha’ämbáma niko ha
oñemboja’opáma chupekuéra; tove ä temitÿhára tombohapo mandi’o ha jety;
tombohyvi mandyju; tombohára avati, ha tombohope kumanda, ikatu haguäicha
ñamongaru tetäyguápe. Ñamoï ramo
ipopekuéra pe yvy, ñane retä imbaretevéta, opavave jakarúta ha ko’ëreíre
ñapu’äta jahávo” he’i ipaha upe hembijerure asy. Ijapysapévape oñe’ë ko karai. Avave nombohováiri chupe; ou ha oho ohecha
ikuatia; akóinte ojuhu oke. Losánto ou javérö hendápe ndoikuaái rei mba’épa
he’ivéta chupe. Hetáma oñomomytuë hikuái
ha oñeha’ä oñomombarete. Sapy’ánte ha’e
oñeñandu vaive Losántogui; upéicha jave ha’ehaitéma okonsola chupe. “Ani remboguapy’eteri
ndejehe. Ángateko mbatovigua ojuhúne tape” he’i chupe. “Jeike rei katu ndoipotái peteïräre. Ndaikatúi
niko jaheja chokokue oike ha’e ae rei; oguerúta niko hi’ári ñembyepoti ha
ñemuña. Ikatu niko oï omanóva ha che upéva ndarahaséi che apére. Mburuvichakuéra
oreko uligasion oautorisávo la jeike ha orrehpaldávo ko’ä tapichápe”, he’i
Losántope, ha ombojo’a: “Ndovaléi pejeapeligra ha nahi’äi avei ñañomopo’ë”. “Chéve
ikatu avei ho’a vai; mburuvichakuéra ikatu chekulpa ha enterovéva ñanemboriahu
ha jareko famílla ñamantenéva. Itukumbokohína omandáva. Ñaha’arömivénte”,
he’i ndaje Mbatovi avogádo.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Upe
pyhare ojejopy vai Kalaíto. Ipopa’ä hese
karai Lekécho tajýra kotýpe. Haimetete
oikutupa chupe. Ojopy tápiare peteï
pa’üme ha omboguapy ipyti’áre kyse.
Mávapa nde – he’i chupe upe
pytünguýpe.
Che Kalaíto.
Mba’e rejapo ko’ápe, che rógape, che kotýpe, pyhare rei.
Kuimba’e rembiapónte ajapo karai Lekécho.
Mba’e kuimba’e rembiapo katu piko nde tekove aruru.
Chéma!!! Tereho eru chéve tata’y tahecha mávapa ko ajukátava.
Anína umíva rejapo taita – he’i Ansélma ha hasë soróma.
Nde neresëmo’äi
ho’águi nde rekove reheve, eikuaáke nde arriéro sayku. Máva piko nde reimo’ä Peraltakuéra.
Na’ápe taita – he’i Ansélma ombovava oúvo tata’y rendy.
Lekécho oipyhy ipo
asúpe, ohupi hova rovái ha ohechávo Kalaítope ohovanupämo’ä ipype. Kalaítonte ojoko ijyva kanguére. Lekécho hesa rendypa pochýgui, okorói.
Ansélma ou oñepomoï
chupe – Ehejána taita – he’i – amombe’u poräta ndéve. Ko che memby ko ta’ýra. Mba’éicha piko nde rejukáta che memby
ru. Ema’ëna ko neremiariröre, na’ápe
okehína.
Lekécho ndoikuaavéi
mba’épa pe ohendúva. Oúma avei hembireko
tataindy rendy reheve. – Namanovéima – he’i ipy’apýpe Kalaíto.
Añemomirïta chupe,
ha ko’ä kuña rovake ndachejukamo’äi.
Cherendumína karai Lekécho – he’i asymi chupe.
Mba’e piko nde eréta nde arriéro reko ensuguy. Aréma voi
reñemoma’ëräva reikóvo ore rehe.
Che anga niko nañembohorýi ne famíllare. Ahayhu niko nde rajýpe ha amendáta hese
peipotárö.
Tekotevë añete, aipóna niko nde ra’y voi péva – he’i ña
Tani ohechaukávo upe mitä.
Ha’e che ra’y. Ndaikatúiguinte namendái isýre aréma; kuartélpe
aimégui, ha upévaguinte avei ha’e nomombe’uporäiva peëme.
Ta’upéicha uvei che Dio, hetaite mba’éma oje’e ko che memby
poriahúre nde káusa – he’i ña Tani.
Mba’e ne memby poriahu katu piko avei – ojere chupe
Lekécho–. Ko tekove apeguypegua guasu, ni na’ikuñataïjepéiva takúgui. Tova’atä
äva niko ñambojoajuva’erä ha ñamosaingo ani voi opyta iñemoñare.
Xesu che Dio nde karai ko eréva. Nanga. Kuimba’e ha kuña
rembiapónte niko avei. Nde ko
nderesaraipámante Pombéroicha reiko ramo guare che róga jerére. Ere katu che karai araka’etépa remendáta,
pemendámandi voi ha topa.
Pende rehénte oï upéva ña Tani; che nañembohekoiete
voi. Ko’ërö ha’éta che sýpe, che paíno
Polípe, ha aháma ahecha Pa’i.
Omoneï chupe hikuái.
Ome’ë iñe’ë Kalaíto ha ojere oho.
Neremendamo’äiröke eñembyesarái Mbatovígui, ÿrö, embosako’i
nde ataurä he’i chupe karai Lekécho ohokuetévo.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Amendáta Chémare – he’ínte isýpe – pe mitämi rehehápe;
upéva ko che ra’y. Hasë ña Rrosária. Ipaínope katu omombe’upa porä ojehuva’ekue
chupe. “Añarä niko che paíno
ndajahapukúi voi; cheresaraimi niko upe pyhare la che kurundúgui, upévagui
ojehu chéve péicha. Areko rire chejehe, ndajepillái va’erä mo’ä”.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Herakuäma omendataha Kalaíto Ansélmare. Ojekuaa avei mávapa la mitä ru. Kuñakuéra
ojejurupyjoa. Kalaíto rapichakuéra katu oikuaasejoa mba’éichapa oikoraka’e upe
mitä. Vito oiko hapykuéri, ha Kalaíto
heta oñemboheko rire he’i chupe: “Rombo’éta ágä ñembo’e oguývo rehe, reipe’a
kuaa haguä kuña rokë avave ne’andu’ÿre; ha eñeha’ä ejuhu peteï anxelíto kuängue,
rombo’e kuaa haguä mba’éichapa rejapova’erä ani haguä avave nderecha
rejehechaukase’ÿ jave”.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Losánto ombotyukapaite jey tape oikéva
Mbatovípe. Omyerakuä oïha
ombojerevahikóni upe tekoha. Ndojekuaái ndaje mba’eichaguápa ha mba’e
apohápa. Aníjera’e avavete osë mba’everä
Mbatovígui he’iuka. Ha katu nipo ojepyaha tembiapo ñemi hína ra’e.
Loréto Sentu, Mariáno Aguéro, Melésio Chambyke ha Losánto
oñondive, upe ko’ëme oiko orrekorre vesinokuéra róga ha oporomomarandu mba’épa
ojejapóta kóva ko jepytaso kuápe: “Ko’ë’ambuetevérö ñaimehaguéicha ha
oñondivepa ñaneko’ëta Peguahópe.
Jarahajoaitéta ñande rogarämimi ha jajogapóta káda úno ñande loteräme
peteïchapa, jahecha mávapa ñane renohëve upégui”.
Péva ha’e la marandu ojereroguatáva.
MBOJA’ORE XVIII
Kalaíto ojetopa korápe; ndaikatúi oho ohecha Pa’i. Karai Lekécho ha hogayguakuéra ndaikatúi
ochiä mba’evére, kora jo’ápe opyta hikuái. Ojeporupaite mitä Kalaíto, moköi
ogaräma oguerahava’erä Peguahópe.
Lekécho ome’ë chupe kapi’imi oipytyvöpotávo. Chéma ndokevéi
vy’águi. Mba’eichareiete niko aje ou
porä mbaite chupe: omendáta, iménata, imembyrúta, hóga teeta ha ijyvy teétama
voi ave. Karai Poli jepiveguáicha
oipytyvö ijaixádope. Ñembosako’imiëma niko oiko. Rehecháko kuimba’e, kuña ha mitä ojetyvyróva,
oñembosako’íva oike haguä Peguahópe.
Upe ára, ko’ëtïsoro jave itïsë hikuái Peguahópe, ojoysýire
tahyirëicha. Ochiä karréta ha kárro,
ipyambu kavaju ha mburika. Rehecha kuña
aguerojáva iñakä ári peteï ogarä voi.
Ágotyo pégotyo opu’ä ñepyrü óga pekuä. Oñemondyipa vaka Peguahópe.
Mbatovigua omumumba pe ñúre. Umi ikane’öitéva rehendu he’írö: “tahejamína karai
ma’ërä nde rogaräme che rogarä”. Oñopytyvömba hikuái maröguáicha. Kuarahy oikerö guarä oguerekojoaitéma okemi
haguä. Ko’ërö ko’ë mboyve oturuñe’ëjoa
jeýma; akekëicha omba’apo; ou ha oho hikuái Mbatovípe. Ko’ëro ha ko’ë’ambuérö
upéicha jey, ha sapy’aitépe ñu tyre’ÿ ha ka’aguy avoamimi hérava Peguaho, vaka
rekoha tujaitégui, oiko xénte yvypóra rekoha.
Ipahaite péina opa ohóvo Kalaíto roga pekuä moköiha; péva
jeko Chéma Peralta rogarä. Oguerekóma hikuái pepojekutumi kuarahýgui oñemo’ä
haguä. Ansélma ijuruvyrei sapatukuéicha. Peguahógui nda’ipóri osëva’erä;
Mbatovi gotyo añoite ikatu ojeho; Pindo Kaigue gotyo o1ñemboty tape; ajevérö
Kalatíto ndaikatúi oho Pa’i rechávo.
Aremi oiko hikuái upéicha, ohecha’ÿre avave oka gotyo guápe.
Karai Sele opyta avei korápe. Ha’e
añoite ku oï porämivéva oïpype hóga tujápe voi.
Hógagui ojey’u, ha yvamimi orekóva oipy’ajoko lo mitäme. Ipahápe ha’e opyta ijypyrépe, ndogueroviái
ramo jepe. Karaimi imba’ererovia’ÿva niko karai Sele. Ipatrron he’íva chupe
añoite voi oguerovia, japu ramo jepe. Ko’ágä ojogua umi mitä tyre’ÿme; oiko
oma’ëmbuku, ojepy’apy; hi’änte chupe oñani karai Peréira renda peve he’i haguä
chupe: “Aníkena nde pochy che ndive che patrron, che ko ndaikuaái ko oikóva,
chekeraitéko chéve chejagarra hikuái; ani reimo’ä name’ëvéima ndéve ne rymba
rembi’urä. Chéve guarä ko akóinte nde la
che patrron”. Pevamínte la he’iséva chupe.
Peteï pyhareve oñemombe’u Losántope oïha oúva Pindo Kaigue
guio. Oho ohecha. Ojuhu peteï pelotón milíko oike oúvo Peguahópe. Oñemboja peteï teñénte puku la vesino ojuhu
raëvape oporandu:
Mávapa ápe pende ruvicha.
Ápe nda’ipóri mburuvicha – he’i chupe Loréto Sentu.
Ha máva pendereru ko’ápe.
Orénte roju.
Pesë jeýta ko’águi ha pya’e, rohapypa mboyve pende tapÿi,
ñemo’ä ka’yguä peju peike pende rapicha yvýpe – he’i ha ohasa.
Tenondevévo ojuhu hikuái Peru’i oñeno gueteri hína (ange
pyhare tuicha voi ohupíkuri); peteï vakapi omoï hóga rokërö, ha upévare omboja
peteï presidénte ra’anga tuicháva, ojekuaa’ÿva mamóguipa onohë.
Pya’éke esë nde arriéro, rohapy mboyve nde róga – he’i
chupe teñénte, ha iñe’ë pohýi voi.
Pehapýntemava’erä, na’ápe ñande ruvicha guasu okái sununúta
che róga reheve, ha che hendive – he’i Peru’i, ha ndoku’éi hupágui.
Ohasa hikuái. Ohupyty
karai Poli róga pepo jekutumimi. Karai
Poli osë huguäitïvokuéra, omomaitei.
Ndépa karai mba’e rejapo ápe – oporandu chupe.
Ápe che avivi chamígo, péva che róga, ha pende róga avei.
Peguähëna.
Nda’upéichai; ko’äva ndaha’éi mavave róga. Pesëmbáta chéve ko’águi. Ko’ä yvy oreko ijára.
Roikuaa voi. Ijára ha’e ñane retä, upévare roju. Ikatu piko jaikuaami mávapa
penembou oremosëvo.
Yvatéguio ou la órden. “El superior” orembou.
E. Aipórö niko volikuéra oguähë Paraguaýpe ra’e; ha’ekuéra
mante niko la paraguájope omosëséva ijyvýgui. Upévare ore romuñava’ekue
Parapiti mboypýri peve, ha peë, mba’e pejapo ko’ágä; pehejápiko omanda ñande
rehe.
Kóva ha’e Losánto Agilar mi teñénte – he’i ta’ýra peteïva
ha ohechauka mávapa.
Peipokua ha peipykua ñandéve.
Néi. Jarahátapa ñande apére.
Nahániri, peipokuánte upéicharö.
Peraha reíta – ohenduka karai Mécho,
oguähëramoitéva aúvo. Upérö hetáma ono’ö lo mitä upépe. – La upéichape, nda’ipóri
águi osëveva’erä – Ombojoapy.
Ndépa máva karai.
Maräpiko reikuaase che réra; la tekotevëva reikuaa niko che
pyahu guive aikoha ñane retä Paraguái yvy defendévo, ha ko’agäite peve. Ha nacheresaráiri pe Chákope rohupírö guare
vandéra ha ro’e chupe: “peteï ára tekotevë ramo rontrrega ore rekove nderayhupápe,
upérö romanóne”. Ha péina péva ha’e chéve
guarä upe ára. Ko che pyrüha ha’e che
retä yvy; ko’ä che rapicha ha’e cheretäygua. Ajevérö ápe oïmbáma che retä, ha
napépe ipoyvi oveve (Losánto oikére hikuái ohupiuka yvate porä va’ekue voi).
Ore Chakore ndorohechaiva’ekue voi ore képe mboka, tuguy, ha ava re’öngue; ha
ndaha’éi voi ore juru ikuáguinte rome’ëva’ekue ore ñe’ë ore retäme.
Ha ore, mitä pyahúpe katu, oje’e kuartélpe – osoro avei
Kalaíto - . Ñande rukuéra Lopere ha Chakore pypore ári kena peguata, ha rohendu
porä va’ekue avei. Ajevérö ko karai he’íva oikóta ha he’iháicha ha’e; péva ha’e
ramo upe ára ko’ágä ropotipáta, tove ore ruguy tapenderypyimimi avei.
Ne’ïrä niko teñénte remombe’u porä mávapa nde, ha mávapa
nembou – he’i chupe karai Loréto.
Omaña porä hína kuri karai Méchore ha upéi Kalaítore ha upéicha
rupi omopy’andýi chupe karai Loréto remiporandu. Ombohovái mboyve, he’i jey Kalaíto:
Péva niko teñénte Úgo Sésar Eisagírre, kuárta sonaygua.
Péva katu omondýima chupe, oikutu hesa Kalaítore ha oporandu:
Nde moö chekuaa.
Ko Paraguáipeko jajokuaapa mi teñénte, ha che katu aikuaa
voi opa ne máña ha nde guataha.
Ijapelío voli voi niko ra’e – he’i karai Poli.
Nahániri karai, chiléno hína che apellido, reikuaasemi ramo
guarä.
Ha lomímonte; heta chiléno ouva’ekue avei umi voli ndive.
Upéicha ramo jepe, che paraguaietéma; ahayhu ñane retä ha
pohayhu peëme, karai; upévare ndajaposéi mba’eve ivaíva pende rehe; ame’ëta
peëme trre dia de pláso pesë haguä, ha napesëirö katu, ajúta opaicharäichama.
Eju katu… ore rendaitépe ore juhu jeýta –
he’i chupe karai Poli.
Upépe che ndaikuaavéima mba’épa
oikóne; peëma peikuaáta – he’i, ha ombojere ta’yrakuéra, oho.
Tapérema he’i teñéntepe peteï
ta’ýra :
Jaruva’erämo’ä pe Agilar mi teñénte.
Mba’e Agilar katu piko; ápe niko umi
karai tuja moköi la imbaretéva; ha upéi ave nda’ipóri voi la ipererïva ni ikangýva. Hendývare jajuva’erä ñanohësérö;
oñetangeápente äva nosëmo’äi.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Ou jeýnepa äva – oikuaase Vito.
Mamo
piko, äva ko ohoitéma – he’i karai Poli.
Ou jeýrö katu, oúta hendývare lo mitä,
ajevérö tekotevë jaikuaa mba’épa jajapóta – omohenda Losánto.
Mba’e nipo ikatu jajapo; ñañembosako’i
manorä, ha ikatu ramo jajuka haguä peteïnte jepe avei – ohenduka karai Loréto.
Xesu che Dio. Chakeko ñañemboriahu
piko jajúta ñamanomba ko mba’e axéhore añete – he’i osëvo ña Rrosária. –
Mba’eha piko ndajahejái mba’e.
Akuche – he’i karai
Poli. – Upéarö ni gua’uhápe.
Upéva jajapóta ágä ivaipaitémarö ae ña
Rrosária – he’i Losánto.
Chéve ramo
guarä – ohenduka Kalaíto–, ñamyerakuäva’erä kóva. Tove tojekuaa opaite henda rupi outaha hikuái
ñanemosë, ÿrö ñandejukapa ha ohapy ñande róga.
Oiko mboyve tojekuaa mandi ha oimérö ohechaséva tou tohecha. Ndajajejukaukareíriva’eräiko.
Hepymíko ñame’ëva’ërä chupekuéra ñande rekove ha ñane re’öngue avei.
Upéva ha’e hína – he’i karai Mécho. –
Ikatúko upéicharö otïmive hikuái. Ikatu
avei oime mburuvichakuéra apytépe oikuaa’ÿvahína kóva ha osëkuaáva ohapejoko.
Iporä peho pya’e Paraguaýpe Peru’i ndive.
Che ruvichakue rendápe pojokuáita. Ikatu oime oikove gueteri. Ñande
avogádo tekotevëma avei oikuaa ko jajapóva, mamópa ha mba’éichapa
ñaimeñaína. Oimérö ikatúva ojapo tojapo,
nda’ipochyetéi ramo hína ñane ndive; ha ikatúrö omyerakuä, tomyerakuä ñandéve
kóva. Ñande ápe japytáta kuimba’ekuete.
Kuña ha mitänguéra tohasapa Mbatovípe.
Upévamo che ajapo – he’i osëvo ña Voni,
karai Mécho rembireko.– Nde resa mbotyharänte jepe aiméne nde ykére ko’ápe che
karai.
Aipo avei che ha’e – he’i ña Tani,
karai Lekécho rembireko.
Ha che avei – he’i ña Sepi, karai Poli
rembireko.
Che katu, Losánto osë’ÿtarö ni che
säre nasëmo’äi ko’águi – he’i ña Meláña.
Ha
che avei, Loréto opytátarö – he’i ña Mangari, hembireko.
Ore katu komáe Rrosénda ndive
na’oreménai ramo jepe, oï ore memby; ajevérö ropytátante avei – he’i ña Rrosária.
Ha che katu Kalaíto ohótarö Paraguaýpe
apytamanteva’erä añangareko chupe hógare – ombohuguái Ansélma.
Karai Sele oiko omoñambuku; nda’ipóri
iporäva chupe. Ohóre milikokuéra
ohechákuri ojejupa ha oumi avei kyhyjepópe ohendúvo mba’épa oje’e upe atýpe. Ko’ágä
ojepy’amongetahína: “Che la aikutu reiete veráva. Ko’ágä ndacherapevéima. Äva oñemosë ramo, che añemosëta avei.
Ojehapýrö ipaguichikuéra, che róga ojehapýta avei. Äva ojejukárö, chéve chejukáta avei hikuái.
Ápe che añehundi”.
Kalaíto ha Peru’i oñembosako’i oho haguä
Paraguaýpe; oha’arö pytü osë haguä Peguahógui. Nosëmo’äi Pindo Kaigue rupi;
ojeréta Ypeka’ë guio osë Pytere guasúpe, tape po’i vaka guataha rehe. Lo mitä
omoirüta chupekuéra tape guasu peve. Ko’ë’ambuérö iko’ëva’erä hikuái Paraguaýpe.
Mbatovípe oñemondo ña Rrosénda oraha
ñe’ë señóra Marínape; ha’e kuri opyta oñangarekóvo mitänguera rehe, ha karai
Chíko-Puku katu omoïvo ivolíchogui, komision kuéntare, hi’upyrä oñekotevë
asyvéva upépe.
Heta ipy’atytýi lo mitä Peguahópe
mbohapy ára ha pyhare pukukue javeve.
Opaichaguáko ra’e la yvypóra ñaime.
Oï okyhyje tarováva; oï oñembyasýva; oñe’angajevýva; oñembo’éva; heko
pochýva ha ikorasö pereréva. Arakuépe
mba’eveve. Pyharérö rehecha kyhyje rova
iñapysë. Ojohóga rupi okepa hikuái. Heta
oï ni árape ndohosevéiva opyta ipekuäme. Mbegue mbeguépe ipyapyvéva jepe
ikangy. Oñehendu he’írö karai Loréto: “Ipahápe
kóva isério karape guasu, he’íva aipo Pombéro rechahare”. Losánto avei
huguy’ipaite; he’i ndaje ko hembirekópe: “Che añónte apo’ërö niko ndaha’éita
mba’eve, hetaitereínte niko che rapicha ojepokáva che rehe, ha upéva chepy’apy.
Ndaha’éiko hína péva taisu’u ne petÿ, ha ñaime ivaivehápe; péro kóva ohasávo ja
ohasátama”. Péva omombe’u ña Meláñia.
Karai Méchope reñatöi vai ha nenupäta,
heko pochy oikóvo, ndokaruvéi; ha karai Poli katu (Aguara’i hekópe) oiko opuka
hese ñemihápe. Péro ivai kanguéko la
porte, ni ñati’ü niko ndovevéi pe Peguahópe. Hesa ñarö joa lo mitä. Ohasávo ára mbohapyha, oñepyrü otallamimi
ojuehe. Peru’i oguähë rire katu otaky
ojoapére lo mitä, otalla karia’y ojuehekuéra. Nda’ipóri hembýva; nda’ipóri
okañýva. Rehecha upépe nde rapicha oporoha’äkuaáva. Upéicha lo mitä opuka
ijehe.
* * * * * * * * * *
* * * * * * * *
Omombe’u Peru’i yvy jarakuéra ohohague
ojerure aipo “ampáro” peteï Xuépe. Ha ikatuangako oñe’ampara ä mitä tyre’ÿmimi – he’i Losánto, ha puka
miëma niko ojora lo mitä apytépe.
Kalaíto jeko opytave Paraguýpe
oikotevëgui hese karai avogádo.
Paraguaýpema aipórö oñeñorairöta;
ndaha’evéima ápe; ha upévante voíko hape; upéicha ramo lo mitä osë jaýma hapépe
ñane rembiapo, ñanepytuhëma he’i Losánto.
Vy’a ijapyra’ÿva ojejapokói lo mitä
ñe’äre. Oikove jey hikuái. Opaicharei ojeguerovy’a la notísia
Peteï torora’y mante ñanderupytypáta,
ha upéva che amoï – he’i Losánto –. Upéi
omoha’eño Peru’ípe, oka’u mboyve, há oñepyrü ohakä’i’o chupe.
Aikuaase mba’érepa ndoúi
Kalaíto, moö opyta ha mba’e he’iuka chéve – oporandu.
Opyta omba’apomi imenda repyräre. Ko’ágä péichante oipota
ja’e. Péro ndéve he’iuka: “imitäiterei ndaje omendáma haguä, ha upévare opyta”.
Ha katu niko kurivévo mante ja’ekuaa péva. Ha upéi oipota avei ñame’ë iloterängue
Ansélmape.
Itavy niko upéva; mba’éicha piko ha’e ñande rejáta äicha
ñaime jave, umi vyroreíre – okorói Losánto.
Nda’itavýi Losánto, ha nañanderejái ave, amo guive ñanepytyvöta;
oï vaínte ñande rapicha – he’i Peru’i–. Ne’ïrä ofarrea, ja’e poräsérö guarä,
ne’ïrä ikaria’y, ha omomendaséma chupe hikuái.
Mba’épiko reipota ojapo nde rapicha; nde niko netyarö riréma
remendava’ekua ha upévaguinte ne’akäguapy.
Nde remboliga chupe ra’e.
Nahániri Losánto, nde katu oiméne reikuaa térä rehechakuaa
pe mitä karia’y péva ndéve nderayhuha. Oguataségui nde py pore ári opa nde
guata oha’äva, ajevérö nde rapekuérente oho avei ha nde rekokue ombopyahu
jeýta. He’iuka voi ndéve iliverta ovaleveha Mbatovi ha Peguahógui.
Upéva ndaikuaáiva Peru, ha katu añete ramo, anichéne
rei. Pe mitä péva ko ikatu hína che ra’y
teete voi, mitä Peru. He’íva ko chéve
isy; chénte ndaroviaséimi ha péina ágä arovia.
Ko’agäite ramo, péicha oïhína Mbatovi membykuéra. Jahecháne tenondevévo mba’épa oiko; ha katu,
toiko oikóva ha ta’iku’i la opëva, Mbatovi jepiveguaichaiténte, sy marangatu
hekópe, omokunu’üne imembykuérape ijasy rendy pajépe, toï oïhápe ha toï
oïháicha.
Tadeo Zarratea
Arapoty 1981
TRADUCCIÓN AL CASTELLANO
CAPÍTULO XVI
Kalaíto
y Peru’i
llegaron cansados. Se sentaron a descansar en la Plaza Uruguaya. Los lapachos
vestían de rosa ese espacio abierto, lugar preferido por los zorzales y otros
pájaros nativos. Una mujer de enrulados y rubios cabellos se contorneaba
delante de ellos. Peru’i no perdió la oportunidad de lanzarle piropos. Hacia el
centro de la plaza rasgueaba su guitarra y cantaba un viejo tuerto, tal vez
ciego. Los niños lustrabotas ejercitaban violentos juegos entre sí. Nuestros
amigos sentían cansancio y sed; entonces compraron un juego de tereré
y se sentaron a tomar. Bien entrada la tarde fueron a la oficina del abogado y
le encontraron muy contento.
–
Nuevamente llegan en un momento oportuno – les dijo al estrecharles la mano.
–
Qué tienen ustedes en la nariz. Huelen las cosas a mucha distancia.
–
Nosotros nunca necesitamos de perro en el monte, doctor – acomodó de inmediato Peru’i.
– Olimos que hay nuevamente algo feo y ya venimos a enfrentar.
–
En ese punto te equivocás, yo sólo tengo buenas noticias.
–
No me hagas cosquillas dice el caracol. Con razón que te vi en mi sueño doctor.
–
Pero de veras sos un gran boletero, amigo. Es cierto, tengo cosas buenas. Todo
depende de nosotros nomás ya. Se autorizó el envío del agrimensor a Mbatoví,
y se va a ir si le ponemos el viático. Por lo tanto es necesario que ahora
mismo vuelvan y vayan a rebuscarse. Traigan aunque sea el dinero que tienen
metido bajo los pies de los santos, porque yo no quiero perder esta
oportunidad.
–
¿Cuánto vamos a necesitar doctor? – preguntó Kalaíto.
–
Para empezar a movernos necesitamos 30.000 guaraníes. Eso tenemos que depositar
ya, para que prepare viaje el agrimensor; después vamos a conversar sobre mis
honorarios, eso les va a alcanzar un poco más.
–
No necesitamos volver en busca de eso, doctor; tenemos aquí mismo. Manos a la
obra. No tenemos nada que alargar, como dice el que tiene corto el pantalón. Lo
que es para vos, vamos a ver allá, si total Mbatoví ya es luego todo
tuyo. Vacas, ovejas, chanchos y gallinas vas a elegir a gusto; y después de
todo, seguro que vas a apartar algún lotecito para vos; no has de quedarte
sobre el tacurú como si fueras un gavilán.
–
No me he de quedar así. Bien, vayan a esperarnos. Vamos a mensurar primero la
parte de la colonia vieja para ver cuánto tiene, y después hacia fuera, para
ver cuánto falta y vamos a avanzar hasta completar las 1.500 hectáreas.
Aquellos vecinos que se encuentran sobre los linderos que limpien ya sus líneas.
–
Están casi todas abiertas, pero para cuando lleguen ustedes esas líneas van a
estar limpias como las palmas de nuestras manos.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
En
Mbatoví
había alegría pero también miedo.
–
Esto es un gran compromiso para nosotros – dijo Losanto–. Las vidas de
esos señores que van a venir van a estar bajo nuestra responsabilidad. De día tenemos que rodearles permanentemente y por
las noches vamos a tener que entrar por turnos en la casa de don Polí
a dormir un poquito de pie. Nuestros trabajos personales vamos a dejar de lado
durante todo el tiempo que dura la visita. Después de que se vayan vamos a
realizar una minga general para ayudarnos.
–
¿Puedo decir unas palabras, don Losanto? – se levantó a preguntar
don Loreto Centurión.
–
Hablá nomás don Loreto – le dijo.
–
Yo estoy a allá, a orillas del “Takuarusú”, en la misma entrada de Mbatoví.
Ese camino que viene de “Pindó Kaigué” pasa por mi patio. Y qué
les parece si yo procedo a cerrar ese camino, de modo que el que quiere entrar
a Mbatoví,
de ese lado, nos pida permiso o que atropelle.
–
¿Qué le dicen amigos a la propuesta de don Loreto?
–
Para mí, eso está muy bien – dijo don Lekecho–. Nosotros, mientras dura la
visita de esos señores, tenemos que cerrar luego Mbatoví, de todos los
lados, si se puede; que ellos se sientan seguros como en sus casas y que
también nosotros tengamos un poco de tranquilidad. Este… coso… tiene su… cosa.
–
Eso es enteramente puro, y no como la leche que se vende en Asunción– le salió
al paso Peru’i –. Cualquier macana que ocurra va a ser dolor de cabeza
para nosotros nomás. Es mejor adelantarse, salirle al paso, cerrarle el camino–.
Y agregó: – Es muy acertado lo que propone don Loreto y lo que dice don Lekecho
también. Piensan muy bien estos señores. “Hay que darle lo suyo”, dijo el que
le dio de comer queso a la vaca.
–
Y luego, si no hay quien se oponga, entonces, una vez que entren esos señores
vamos a clausurar totalmente Mbatoví, de todos los lados –
acomodó Losanto.
–
De acuerdo, totalmente de acuerdo; manos a la obra – dijeron todos seguidos.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
En
aquella hermosa siesta llegaron los señores profesionales a Mbatoví.
Delante de todos venía Losanto Aguilar sobre su caballo
ruano; detrás de él un joven moreno y delgado que montaba muy seguro el
caballo, dicen que ése es el abogado de Mbatoví, el crédito de los
muchachos. A los lados de él Kalaíto y Vitó espoleaban y alardeaban
en sus caballos. Detrás de ellos, sobre el zaino de don Polí, venía un señor
robusto que mostraba sus primeras canas, de aspecto bonachón; dicen que es el
Agrimensor. A su lado venía el Comisario sobre un rosillo de cabeza achatada y
cola pelada. Y detrás de todos ellos, dos soldaditos de la policía local.
Llegaron
a la casa de don Polí, y mientras algunos se apeaban el Agrimensor preguntó:
–
¿Dónde mismo queda el mojón de donde tenemos que arrancar?
–
Hacia este lado, un poquito lejos – le dijo Losanto.
–
Y para qué bajarnos entonces, vamos sobre nuestros montados
–
Queríamos que descansen un poco y que almorcemos primero.
–
No hace falta. Eso hacemos después. Nosotros tenemos que dar inicio al trabajo.
Solamente lleven para el tereré y vamos sí a echar hilo.
Al
ratito nomás ya llegaron junto a ellos, a orillas del arroyo todas las mujeres
con toda clase de comidas.
El
Agrimensor le pidió a Losanto:
–
Organicemos a nuestros ayudantes en tres grupos y que se turnen para comer, de
modo que no pare el trabajo.
–
Eso está muy bien – dijo Losanto – y fue a traer un pequeño
grupo para almorzar.
El
Comisario estaba observando cómo Losanto sólo con la vista movilizaba
a su gente.
Cuando
el sol se ponía rojo entrando en el horizonte terminaron la tarea. La gente se
retiró a sus casas, esparciéndose por toda la aldea.
Cuando
el Comisario venía saliendo de Mbatoví se encontró atrapado; el
portón estaba fuertemente cerrado.
–
Eh. ¿Qué es esto? – Les dijo a sus soldados–. Hoy cuando entramos esto no
estaba.
En
ese momento llegó junto a él don Loreto.
–Vamos
por aquí, les voy a hacer pasar, señor Comisario – le dijo–. Mientras los visitantes
están con nosotros vamos a mantener cerrados estos caminos, para que no entre la
gente con mala intención; pero apenas se vayan vamos a habilitar todos de
nuevo.
–
Con que estaban preparándose a lo grande, por lo visto.
–
Y sí; y tiene que ser así solamente, porque estamos enfrentados a gente que no es
nene de pecho.
Al
rato nomás toda la muchachada ya estaba de vuelta en la casa de don Polí;
como si estuvieran en un velorio. Estaban sentados en el patio por todas
partes, algunos en cuclillas, corría de mano en mano la caña paraguaya, fumaban,
querían escuchar las palabras de los visitantes, nadie levantaba la voz, conversaban sobre diversos temas; y bien
entrada la noche se retiraron.
–
Los que se van a quedar de guardia que no tomen tanto aguardiente– dijo Losanto
al despedirse.
Esa
noche quedaron de guardia nada menos que cuatro hombres y uno de ellos era Kalaíto.
–
¡A la pucha! –dijo él– Ni siquiera mi trampa puedo ir a revisar y ahora me
vienen con que tampoco puedo tomar.
–
Es que vos te equivocaste al quedarte aquí – le dijo Tano –. Losanto
se fue a dormir en la casa de don Loreto por si alguien quiera forzar la
entrada. Vitó y Naino se quedaron a dormir en la
casa de Losanto, y vos te hubieras ido a dormir en la casa de don Lekecho.
–
¡Oh! Qué bien está eso. ¡Ojalá!
Dos
días después el agrimensor ya cerró el círculo alrededor de la colonia Mbatoví.
Esa noche se puso a realizar operaciones matemáticas; llevaba y traía números,
exprimía su cerebro. Por fin salió a decir:
–
Por poquito se equivocó había sido don Polí. Efectivamente faltó muy poco
para llegar a la mitad este loteamiento cuando fue suspendido. Si su líder
hubiera estado un día más en el gobierno iba a quedarse en el medio mismo, como
boca de poncho, este trabajo.
–
Se produjo una algarabía general. Qué mucho festejaron la salida genial de don
Antonio Mareco.
–
La verdad que es formidable este señor – dijo uno.
–
Es un hombre de ley, muy completo – dijo otro.
–
Porque es guapo en el trabajo, que le baje un trago largo – sugirió uno.
–
Porque sabe decir lo que dice, que tome un trago en mi nombre– dijo otro.
–
Y yo voy a tomar en su nombre porque me suena muy bien eso que acaba de decir –
dijo Peru’i
– haciendo fondo blanco con una botella de “Panambí”.
En
la mañana del día siguiente entró a Mbatoví un hombre a caballo. Entró por
el lado de la casa de don Loreto y llegó a la casa de don Polí.
–
Le necesito al señor Agrimensor – dijo.
–
Soy yo; qué se le ofrece – le requirió don Mareco.
–
Ah… y… quiero hablar contigo; en privado.
–
Decime nomás estimado, qué se te ofrece porque yo no acostumbro hablar en
privado con nadie y además, a vos no te conozco.
– Te manda
decir mi patrón a ver si te podés ir a hablar un poco con él, dice.
–
Ah, sí; ¿y quién se supone que es tu patrón?
–
Don Nazario Pereira.
–
Andá decile mi amigo que yo vine a trabajar y si me necesita que me busque por
los campos, durante algún descanso le puedo escuchar, si me sobra tiempo.
–También
quiere saber si cuándo más o menos van a pasar hacia “Pindó Kaigué”.
– Y ahora mismo ya nos estamos yendo.
Antes de que vos llegues junto a él, nosotros ya vamos a pasar.
–
Pero allí está cerrado, ¿sabés?
–
Es cuestión de abrir. Si no nos abren ustedes, vamos a cortar nomás las
alambradas. Para eso traemos documento que autoriza. Decile a tu patrón que
venga a ver si quiere ver.
–
Bien, le voy a decir. Me voy de vuelta entonces.
–
Esperá que nos vamos juntos; nosotros también ya nos estamos yendo – le dijo
don Mareco.
Salieron
en tropel y se formó una larga caravana con todos los mbatovienses. En la casa de don Loreto encontraron a dos
compañeros del hombre comisionado. Había sido que eran luego tres pero don
Loreto le permitió pasar sólo a uno. Don Mareco instaló su aparato sobre un
trípode; miró con un solo ojo por la ojilla del teodolito, tomó el rumbo, mandó
clavar varias banderolas de colores y avanzó con la mensura hacia Pindó
Kaigué.
–
Por esta línea vamos a avanzar – les dijo.
–
Don Mareco: aquel portón está cerrado, liado todo con cadena – vino diciendo Kalaíto.
–
Y estos jóvenes tienen que tener la llave de ese portón. Que abran – le dijo
don Mareco. – ¿Tienen la llave? – les
preguntó a los capangas.
–
Y si no tienen la llave como iban a pasar – dijo en el grupo, alguien.
–
Tenemos, pero el viejo no quiere que dejemos abierto.
–
No hay necesidad de que dejen abierto. Al pasar nosotros pueden volver a
cerrar; porque si cortamos la alambrada, allí sí que va a quedar abierto. Estas
tierras tienen que ser mensuradas necesariamente, por lo tanto vamos a tener
que entrar solamente. La mensura no perjudica a nadie y nosotros no vamos a causar
ningún destrozo.
–
Y esta mensura ¿hasta dónde tienen que llegar?
–
Hasta donde nos indican los documentos.
–
¿Qué dicen ustedes compañeros?
–
Y tenemos que abrirles nomás ya. Porque si cortan la alambrada va a ser peor. Dicen
que tienen… documentos. Ahora el viejo ha de saber qué hacer.
Los
mbatovienses sintieron cosquilleos en el corazón al escuchar el ruido de las
cadenas que se desliaban. Todos guardaron silencio, porque Losanto prohibía con la
mirada toda forma de reacción triunfalista. Entraron. Don Mareco arrolló el
teodolito, colocó sobre los hombros de su ayudante, y le dijo:
–
De aquí a mil metros vamos a instalar de nuevo.
Los capangas
de don Pereira volvieron a cerrar el portón y se fueron. Cuando don Mareco, en
compañía de Losanto y del abogado caminaron algunos metros se encontraron
con un hombre, ya de entrada edad, que venía muy apurado del otro lado y al
verlos se plantó y les preguntó:
–
¿Quién es el señor agrimensor?
–
Este señor es – le dijo Losanto.
–
Ah. Yo pues quiero hablarle un poquito señor; este rumbo que llevan pues va a
dejar mi casa en el terreno de ustedes, y eso demasiado me preocupa.
–
¿Y vos estás en un terreno de tu propiedad?– le preguntó don Mereco.
–
No, la tierra no es mía; yo mi amigo me instalé en este lugar hace mucho,
cuando las tierras eran de los Ugarte. Después, en el 36, cuando se les expropió…
no sé lo que pasó, pero… lo que sí sé es que don Pereira y don Escobar recuperaron
gran parte de sus tierras, pero don Ugarte ya no. Por ese motivo se
enemistaron. Muchas veces a mí me quisieron echar. Después me fui a hablar bien
con don Pereira, qué más podía hacer, me quedé en su piquete, verdad; soy pobre
y tengo muchos hijos. Desde entonces le doy a don Pereira algo de lo que saco
de la chacra para la comida de sus animales y así nos quedamos. De cada cuatro le
doy uno.
–
Si eso es así amigo, no te vayas a preocupar – le dijo el abogado–. Nosotros
venimos a sacarte esa manea de tus piernas; después de esto vas a poder estar
en un terreno que es tuyo.
–
Sí, pero… lo que pasa es que yo no nunca voy a tener dinero como para comprar
estas tierras, señor. La tierra pues, es cara y… como les digo, yo soy muy
pobre y seguro que ustedes van a vender a precio elevado.
–
No es así don Celestino (Celé) – le dijo Losanto –. Estos señores
no son los dueños; estas tierras que estamos pisando son tierras fiscales, y el
Estado nos va a dar para que sean nuestras, y de a poco vamos a ir pagando. Esa
parte que le das a don Pereira ya te alcanza de sobra para pagar tu cuota.
–
Ah… y sí, pero… también, si más de eso me quieren quitar ya no me va a alcanzar
para nada; si esa parte nomás ya luego apenas apenas voy completando. Vos sí
que don Losanto sabés bien nuestra situación.
–
La pura verdad te están diciendo estos señores, don – le dijo don Mereco. –
Tenés que ponerte contento por quedarte a este lado; y así como te estamos
diciendo, de aquí en adelante no le vayas a dar de balde a nadie el fruto de tu
trabajo. Si te ponés a trabajar con nosotros a vos primerito te voy a marcar lo
que va a ser tu lote propio.
Así
pasó, y antes de un mes don Mareco parceló todas las tierras de Peguahó
Potrero hasta la frontera misma de Pindó Kaigué.
CAPÍTULO XVII
Anatá
y Kilí se picharon de tanto esperar de balde. El patrón de ellos
desapareció; nadie sabía nada de él. Entonces llevaron a “Kapatá” a entregarle a un
carrero y cruzaron el río Paraná. Dejaron de percibir el fruto de todos los
trabajos que realizaron.
* * * * * * *
* * * * * * * * * * *
Niká le raptó a la joven hija de la
cocinera de la estancia de aquel capo, donde se había refugiado, y desapareció
con ella; nadie sabía su paradero.
* * * * * * *
* * * * * * * * * * *
En
Mbatoví
la gente trabajaba cada vez con mayor entusiasmo, pero así también, ya se
desató la lucha por los mejores lotes. Cuando, prácticamente, ya todos estaban
contra todos, intervino Losanto y les dijo:
–
Si así manejamos esto, todos vamos a salir perdiendo. Si no nos entendemos y
nos peleamos entre nosotros, lo único seguro es que el Manguruyú va a volver a
quedarse con estas tierras. Yo les voy a decir una cosa. Tierra que no es apta no existe en estos lugares, y
además esta parcela nos loteó demasiado bien don Mareco. Que les parece si
sorteamos. Pongamos en un porongo semillas de coco numeradas y el número que
sacamos… sacamos. Los lotes pues están todos numerados.
–
Si va a ser así, tenemos que dejar afuera el lugar de la casa de don Celestino–
dijo uno.
–
Es verdad – dijo Losanto – Ese número vamos a dejar afuera porque él ya está en
el lote que le va a corresponder.
Unos
pocos ensayaron algunos pretextos, pero al final se hizo así como propuso Losanto.
Al rato nomás cada cual ya sabía el lote que le correspondería. Todos recuperaron
la alegría. – De ahora en más – les dijo Losanto – vamos a ver cuándo podemos
entrar a ocupar.
–
Y qué vamos a esperar. Tenemos que entrar ya nomás a cultivar – dijeron casi
todos al unísono.
–
No. No es así – les frenó Losanto –. Para eso nos tiene que
hacer sonar la corneta nuestro abogado. Sin esa señal no podemos entrar.
Desde
ese momento se quedaron a esperar y Losanto, Peru’i y Kalaíto, se
turnaban por los caminos de Asunción, iban y venían sin novedades.
* * * * * * *
* * * * * * * * * * *
Don
Polí
y don Mecho se sentaron a tomar mate y a conversar.
–
Verdad que es una gran cosa esto que hicimos don Mecho. No te digo
solamente por la tierra que recuperamos. Te acordás cómo vivíamos antes de
esto; como para mordernos entre todos. Hasta los que son compadres llegaron a
enemistarse; la gente no se llevaban más, ¿verdad?
–
Y eso es por la extrema pobreza, don Polí. Cuando uno no tiene futuro,
pues, sólo maldad cría en su interior; así como la mala hierba crece en tierra
abandonada. Por eso el que es demasiado pobre ya no puede tener buen corazón.
Como dijo don Julio Correa: “Su vida misma es amarga desde las raíces”.
–
Debe ser así, y a mí me pone muy contento esta nueva hermandad que existe en
nuestra comunidad. Si hasta mi ahijado Kalaíto volvió a tratarse con don Lekecho.
–
¿Con don Lekecho o con su hija?
–
Y tal vez con los dos.
–
Y hablando de esto, ¿qué te parece a vos la situación de esa chica?, don Polí.
–
Qué sé yo. Se dice de todo. Las malas lenguas hasta a su padre le atribuyen
el caso. Y mi ahijado Kalaíto andaba también por allí. El
vino muchas veces del cuartel a escondidas y tenía salidas nocturnas. Mi
comadre Rosaria se dio cuenta de todo; no quiere nomás creer.
–
¡Eh! ¡Qué raro! Nunca se le había visto cuando venía.
–
Sabe moverse el tipo, una barbaridad. Pero también, salía en forma clandestina
de su unidad; pero aparte de eso, don Mecho, sólo a vos te voy a contar: yo
pues le había dado mi amuleto a ese chico porque ya no necesitaba. En mi juventud ese amuleto me salvó de muchas
cosas porque tiene la virtud de evitar que las balas te hagan daño y además te
vuelve invisible.
–
¿Cómo? Ah… Con razón pues, vos siempre saliste bien parado de todas tus
andanzas, porque la verdad es que fuiste un jodido en tu juventud.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
–
Termina ya otra vez este año y no recibimos ninguna señal – le dijeron los
muchachos a Losanto – parece que es verdad eso de que va a terminar en nada
este asunto; de qué nos sirve que vengan a lotearnos si no podemos entrar.
–
Ya sonará la señal, no tienen que apurarse demasiado… – les consolaba Losanto.
De tanto repetir eso ya le salía de la boca en forma automática; “hasta en
sueños dice eso”, contó doña Melania.
Una
tarde vino llegando muy agitado Kalaíto desde Asunción.
Vino
diciendo: – Nuestro abogado está rabioso. Había sido que el viejo le trajo a un
tipo que recién fue nombrado allá en Asunción en un cargo técnico; le dio de
comer bien en su casa; le habrá puesto alguna coima en la mano, porque ese se
fue a decir un montón de cosas feas que nos hacen quedar muy mal; dice que aquí
no trabajamos luego, bueno eso ya sabemos que son puras macanas, verdad. Pero
ahora agregó una cosa que nos deja mucho peor. Dicen que dice en su informe que
estas tierras no sirven para la agricultura; que ningún cultivo puede andar en
estas parcelas; que sólo sirven para criar vacas. Inmediatamente después de
agregarse el informe supuestamente técnico dicen que ya se fue llegando el que
sabemos a pedir que se deje sin efecto nuestro pedido y nuestra mensura, y que
nos busquen en cualquier otra parte otras tierras en vez de estas.
–
¡Híjole…! Con esto sí que nos quedamos fritos.
–
¡Bárbaro! “Cuidado con tus ojos gusano”, dice el que rompe cocos.
–
¡Carajo! Mirá dónde venimos a salir.
Estas
expresiones se escucharon en esa reunión y los vecinos quedaron todos desilusionados.
Losanto
se rascó la cabeza un rato y luego preguntó:
–
¿Y qué dice nuestro abogado?
–
A él le pone nervioso pero no le preocupa tanto. Voy a desmentir todo esto – me
dijo–. Por pura suerte tengo todas las fotografías de las chacras de Mbatoví
y de los trabajos que allí se hacen. Justamente para estos casos yo había
tomado las fotos durante la mensura – dice él–. Me mostró las fotos, estamos toditos
allí, y todas nuestras chacras. Pero el abogado dice que las más valiosas son
las fotos de los mandiocales y maizales de don Celé, porque él está
dentro de la fracción recién loteada.
–
Si es así no estamos muy mal – dijo Losanto. – ¿Y qué te dijo sobre la
posibilidad de ocupación?
–
Y que todavía no salió. Eso nomás dijo. Primero vamos a mandar rechazar esto y
después vamos a volver a pedir la ocupación, me dijo.
–
Entonces esto va para largo – se escuchó decir.
–
Nosotros, Losanto, tenemos que entrar nomás ya. Quién nos va a volver a
sacar si entramos todos de una vez – dijo don Loreto.
–
No conviene que hagamos eso. Nos puede caer mal a nosotros y también a nuestro
abogado. Espérenme. Yo mismo voy a ir a ver.
–
En verdad es necesario que te vayas a ver.
* * * * * * *
* * * * * * * * * * *
En
Asunción el abogado de Mbatoví apabullaba con razones y
pruebas, en el expediente, sobre la aptitud de las tierras para la agricultura.
Se enfrentó fuertemente con el abogado representante de los hacendados.
Cuando
la contraparte mermó en la fuerza de su avance, volvió a insistir sobre la
solicitud de ocupación de los lotes por los beneficiarios. “Ya está llegando la
época de siembra; se está despidiendo ya el invierno y mis mandates, los
habitantes de Mbatoví, desean ocupar las tierras mensuradas y loteadas para
ellos”, decía en sus alegatos. “Sería justo que estos compatriotas tan
necesitados y de larga prole, entren a ocupar y cultivar para el sustento de
sus familias; lo pido por el bien de ellos y también en bien de la patria. Ya
está suficientemente demostrado que las tierras son del fisco. Ya están
mensuradas y loteadas. Deberíamos facilitarles la posesión para que produzcan
mandioca y batata, fibras de algodón, espigas de maíz y vainas de poroto; para
que podamos dar de comer a todos los paraguayos. Si esas tierras ponemos en
manos de ellos, nuestra nación será más fuerte. Todos vamos a tener qué comer y
vamos a desarrollarnos día a día”, decía finalmente su escrito de súplica. Pero
eran alegatos para oídos sordos. Nadie le contestaba nada. Iba y venía de
revisar su expediente, y siempre encontraba sin movimiento. Cuando Losanto
le visitaba ya no sabía qué decirle. Pasaron mucho tiempo consolándose entre
ellos, tratando de darse fuerza el uno al otro. En ocasiones él se sentía peor
que Losanto
y en esos casos era Losanto el que le consolaba, diciéndole: “No te preocupes
demasiado, alguna vez los mbatovienses vamos a encontrar el camino”. La entrada
al terreno sin autorización no aceptaba por nada del mundo. “No podemos exponer
a los campesinos a una represión, allí puede haber muertos con los cuales yo no
quiero cargar. Las autoridades tienen el deber de autorizar y de respaldar a
los campesinos en la ocupación”, le dijo a Losanto y reiteró: “No vale la pena
que se expongan al peligro y tampoco quiero que me comprometan a mí”. “A mí
también me puede caer mal; el gobierno me puede culpar y todos somos pobres y
tenemos familia que mantener. El gobierno es muy represivo. Vamos a esperar un
poco más” le dijo el abogado de Mbatoví.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
Esa
noche se vio en figurillas Kalaíto. Don Lekecho le pilló en la
misma pieza de su hija. Estuvo a punto
de matarle a puñaladas. Le apretó por la pared en una esquina y le hizo sentir
su puñal en el pecho.
–
¿Quién sos vos? – le dijo en la oscuridad.
–
Yo soy Kalaíto.
–
¿Qué hacés acá, en mi casa, en mi pieza y de noche?
–
Cosas de hombres nomás hago don Lekecho.
–
Pero que cosas de hombre vas a hacer vos pachorriento. ¡Chema! Traéme un tizón, para
poder ver a quién le voy a matar.
–
No vayas a hacer eso papá – le dijo Anselma llorando a gritos.
–
Vos no vas a salir con vida de aquí. Tenés que saber eso. Miserable. Quién
creés que somos los Peralta.
–
Aquí tenés papá – dijo Anselma, y le pasó el tizón encendido que traía
agitando.
Don
Lekecho
agarró el tizón con la mano izquierda, alzó hasta la altura de la cara y al verle
a Kalaíto le jugó con el tizón. Kalaíto se defendió con los brazos.
A don Lekecho se le encendían los ojos de rabia, estaba enfurecido.
Anselma
juntando ambas palmas de las manos le imploró a su padre –dejálena papá, te voy
a contar bien lo que pasa. Este hijo mío es hijo de él. Cómo vas a matarle al
papá de mi hijo. Mirálena a tu nieto papá, que aquí está durmiendo.
Don
Lekecho
ya no entendía todo eso que escuchaba. Se acercó también su esposa con una vela
encendida. “Ya me salvé, ya no me voy a morir” dijo para sus adentros Kalaíto.
– Voy a humillarme ante él y delante de estas dos mujeres no me va a matar.
–
Escuchámena un ratito don Lekecho – le dijo con voz
implorante.
–
Qué lo que vas a decir vos, hipócrita, sinvergüenza. Por lo visto hace rato que
venís… haciéndote… “cosa”, de mi familia.
–
No es así don Lekecho, nunca me burlé de tu familia. Yo le quiero mucho a tu
hija y voy a casarme por ella si ustedes quieren.
–
Eso sería lo justo si es cierto que éste es tu hijo –dijo doña Taní
mostrándole el niño.
–
Sí, es mi hijo; es cierto. Porque no podía nomás ya no me casé por su madre;
porque estaba en el cuartel, y por eso nomás también ella no les contó toda la
vedad a ustedes.
–
¡Ojalá así sea! Tantas cosas malas ya se dijo de mi pobre hija y todo por tu
culpa – dijo doña Taní.
–
Pero qué tu pobre hija ni tu pobre hija también va a ser ésta – salió
diciéndole don Lekecho. – Esta gran
hipócrita que no llegó a ser ni siquiera señorita por calentona. A estos dos caraduras
les tenemos que acollarar y colgar de una vez para que no dejen descendencia.
–
¡Jesús Dios mío! Esa barbaridad que decís. Pero qué tanto. Son cosas de hombre y
mujer nomás también lo que hicieron. Vos ya te olvidaste nomás de cuando andabas
como un Pombero alrededor de mi casa. Decí si que mi hijo cuándo
exactamente te vas a casar, cásense de una vez y que se termine esto.
–
Eso depende de ustedes nomás ña Taní; yo no tengo problemas. Mañana mismo
voy a hablar con mi mamá, con mi padrino Polí y ya me voy a verle al Pa’i.
Ellos
le aceptaron. Kalaíto asumió el compromiso y se fue.
–
Si no te vas a casar olvidate de Mbatoví, o prepará tu ataúd – le
dijo don Lekecho al salir.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
–
Voy a casarme con Chema – le dijo a su mamá – y es por ese bebecito; ese niño es mi hijo –.
Lloró doña Rosaria. A su padrino le contó todo lo que le había pasado y agregó:
“Para que el diablo meta la cola, pues, padrino, no se necesita ir lejos; sabés
que esa noche me olvidé de mi amuleto; por eso me pasó esto. Si hubiera llevado
por mí no se me hubiera pillado jamás”.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
Inmediatamente corrió la noticia de que Kalaíto
se casaba por Anselma. Ya se enteraron también quién era el padre de la
criatura de ella. Las mujeres se tapaban la boca al enterarse. Los amigos de Kalaíto
sin embargo querían saber cómo fue la cuestión en el caso del niño. Vitó
le andaba detrás, y Kalaíto después de hacerse rogar mucho le dijo: “Te voy a
enseñar ahora cómo se usa la oración al revés para abrir la puerta de las
mujeres sin que nadie te sienta, pero además, tratá de conseguir el dedo de un angelito,
para que yo te enseñe cómo hacerte invisible cuando no querés que te vean”.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
Losanto
mandó cerrar de nuevo todos los caminos de ingreso a Mbatoví. Alegó que le
dieron aviso de que cierta gente andaba rondando alrededor de la comunidad; que
no se sabe quiénes son, ni cómo eran, ni qué es lo que se proponen. Impuso la
prohibición total de salida de Mbatoví. Nadie tiene que salir, por
ningún motivo, era la orden. Pero había sido que la dirigencia estaba tramando
algunos trabajos a escondidas.
Loreto
Centurión, Mariano Agüero, Melecio Chambyke y Losanto juntos
recorrieron esa mañana casa por casa para dar las instrucciones sobre el
siguiente paso que se va a dar en esta lucha: “Al siguiente día de pasado
mañana todos y juntos vamos a amanecer en Peguahó. Vamos a llevar los
materiales de construcción y cada uno vamos a empezar a hacer nuestra casa, cada cual en su
lote, para ver quién nos vuelve a sacar de allí”.
Esta
era la consigna que estaban notificando a los vecinos.
CAPÍTULO XVIII
Kalaíto
quedó acorralado. No podía ir a ver al cura. La familia de don Lekecho
no podía culparle. Se quedaron doblemente acorralados. La situación exigía de Kalaíto
sacrificios extremos. Tenía que llevar a Peguahó materiales como para
construir dos casas a la vez. Don Lekecho le proveyó algo de paja a
modo de ayuda. Anselma no dormía más de la alegría. De repente la vida le
sonrió: iba a casarse, tener marido, su hijo va a tener padre, va a tener casa
propia y hasta tierra propia de una sola vez. Don Polí, como siempre, le
ayudaba a su ahijado. Una movilización extraordinaria había en Mbatoví.
Era digno de ser visto el modo como activaban los hombres, las mujeres y los
niños preparándose para la ocupación.
Esa
mañana, cuando despuntaba el alba, asomaron sus narices en Peguahó. Iban en caravana
como las hormigas negras. Chirriaban las carretas y los carros. Se escuchaba el
golpeteo de los cascos de los caballos y las mulas. Había mujeres que llevaban
sobre la cabeza tantos materiales como para una casa entera. Por aquí y por
allá comenzaron a levantarse las casitas de media agua. Se asustaron todas las
vacas en Peguahó. Los mbatovienses pululaban como gusanos en esos
campos. A algunos que llegaban muy cansados se les escuchaba decir: “permitime
don fulano dejar en tu futura casa mi futura casa”. Se ayudaban entre todos
como nunca. Para la hora de la puesta del sol cada uno ya tenía un techito donde
pasar la noche. Al día siguiente, desde antes
de amanecer, todos ya estaban nuevamente en actividad silbando por esos campos;
trabajaban como hormigas cortadoras; iban y venían de Mbatoví. Mañana y pasado
mañana se repetía la misma ferviente actividad y en poco tiempo aquel campo
desolado con pequeñas formaciones vegetales en formas de islas, antiguo campo
de pastoreo, se convirtió en hábitat de la persona humana.
La
última en terminar de construirse es la segunda casita precaria de Kalaíto,
destinada a ser vivienda de Anselma Peralta. Todos ya tenían sus precarias
viviendas para protegerse de los rayos del sol. Anselma no cerraba la boca, era
como un viejo zapato abandonado. Pero nadie tenía que salir de Peguahó;
solamente hacia Mbatoví se podía transitar; el camino que va a Pindó
Kaigué estaba clausurado. Como consecuencia Kalaíto seguía sin poder
ir al pueblo a hablar con el cura.
En
esas condiciones pasaron un buen tiempo, sin ver a nadie que no fuera de Mbatoví.
Don Celestino también quedó acorralado. Él era el único que tenía las
comodidades del hogar por cuanto que estaba en su antigua casa. De su casa se
surtían de agua y las frutas de su chacra y huerto servían de sustento precario
a sus nuevos vecinos. En definitiva él quedó con la mesa servida a pesar de que
no quería creer lo que pasaba. Es que don Celestino es un pobre hombre con
total falta de fe en su futuro. Él sólo cree lo que le dice su patrón, aunque
sea mentira. Ahora parecía ser un niño huérfano; andaba mirando largo hacia el
horizonte, se le veía preocupado; tenía el deseo de salir corriendo hasta la
casa de don Pereira para decirle: “No te enojes conmigo patrón, yo no sé nada
de esto que sucede; a mí me agarraron totalmente dormido; no vayas a creer que
ya no te voy a dar el porcentaje por el arrendamiento. Para mí vos seguís
siendo mi patrón”. Esto era lo único
que le quería decir.
Una
mañana Losanto recibió la noticia de que había gente entrando del lado
de Pindokaigué.
Se fue a ver y encontró un pelotón de militares que venía entrando a Peguahó.
Se acercó un teniente de alta estatura a la casa del primer vecino que encontró
y le preguntó:
–
¿Quién es aquí el jefe de ustedes?
–
Aquí no hay jefe – le dijo don Loreto
Centurión.
–
Y quién les trajo aquí.
–
Y nosotros nomás vinimos.
–
Van a salir otra vez de aquí y pronto, antes de que quememos todas estas
casuchas; parecen indígenas ¡carajo! vienen a entrar en propiedades ajenas–
dijo y pasó.
Más adelante le encontraron a Peru’i
que estaba todavía acostado (la noche anterior se había dado unos buenos
tragos); un cuero de vaca había puesto como puerta de su nueva casa y por ese
cuero tenía pegado un afiche con foto del Presidente de la República que nadie
supo de dónde sacó.
–
Usté sujeto, salga rápido de allí,
antes de que quememos su rancho – le
dijo en tono autoritario el teniente.
–
Quemen no más ya. Aquí está nuestro
presidente que se va a quemar con mi casa y yo con él– le contestó Peru’i sin moverse de su catre.
Pasaron
y llegaron a la precaria tienda de campaña de don Polí. Éste salió al
encuentro de ellos y les saludó.
–
Usté
señor qué hace aquí – le preguntó.
–
Yo vivo aquí mi amigo; esta es mi casa y también la casa de ustedes. Pasen
adelante.
–
No es cierto; éstas no son viviendas de nadie. Van a salir todos de aquí. Estas
tierras tienen dueño.
–
Eso sabemos. Su dueño es el Estado, por eso venimos a ocupar. ¿Podemos saber
quién les envía a echarnos de aquí?
–
De arriba viene la orden. “El superior” nos manda.
–
Ah… Entonces los bolivianos llegaron a Asunción, porque ellos son los únicos
que quieren echar a los paraguayos de su tierra. Por eso nosotros les habíamos
corrido hasta más allá del Parapití, y ustedes, ¿qué hacen
ahora? Dejan que tengan poder sobre nosotros.
–
Éste es Losanto Aguilar mi teniente – dijo un subordinado mostrando a
la persona.
– Átenle las manos y los pies.
– Bueno. ¿Vamos a llevarle sobre
nuestros hombros?
– ¡Noo! Átenle solamente las manos
entonces.
–
Le van a llevar de balde – afirmó don Mecho –, que entonces acababa de llegar. Para ese momento ya muchas
personas llegaron al lugar. –Con medidas como esas nadie va a salir –. Agregó.
– ¿Quién es usté, señor?
– ¿Para qué quiere saber mi nombre?
Lo que usted tiene que saber es que desde mi juventud vengo batallando en
defensa del territorio de mi país y hasta hoy día. Y no olvido cuando, allá en
el Chaco, izamos la bandera y juramos ante ella diciendo: “Si algún día fuere
necesario entregar la vida en tu defensa, allí moriremos”. Y ahora me encuentro
con que éste es ese día. Esta tierra que estoy pisando es de mi país; esta
gente aquí presente son mis compatriotas; por lo tanto, aquí ya está toda mi
patria, y allí está flameando su bandera tricolor (Losanto mandó izar bien
alto cuando entraron no más ya). Nosotros los combatientes del Chaco no hemos
visto solamente en sueños las armas, la sangre y los cadáveres. Y no es por
mero charlatán que hemos empeñado la palabra para la defensa de la patria.
–
Y a nosotros los jóvenes se no dice en el cuartel – salió al paso Kalaíto
–. Deben seguir los pasos de nuestros padres los combatientes de la guerra de
López y del Chaco; y también hemos escuchado muy bien. Por lo tanto aquí se va
a hacer lo que dice este señor, y como él indica; si éste en realidad es el
día, aquí vamos a morirnos todos, para que nuestra sangre les salpique un
poquito a ustedes.
–
No nos contaste todavía teniente cuál es tu nombre y quién te manda – le dijo
don Loreto.
El
teniente estaba fijándose muy bien en don Mecho durante su intervención y
después en Kalaíto, por eso le sorprendió el requerimiento de don Loreto. Antes
de que le diera contestación, intervino de nuevo Kalaíto:
–
Éste es el Teniente Hugo César Eizaguirre, de la Cuarta Zona.
Esto sí ya le dio un susto; clavó la
mirada en Kalaíto y le preguntó:
–
¿Usté de dónde me conoce?
–
Aquí en el Paraguay nos conocemos entre todos mi teniente, y yo le conozco muy
bien, conozco hasta sus mañas y los lugares por donde anda.
–
¡Ah qué bien! Con que tenía apellido boliviano – dijo don Polí.
–
No señor, mi apellido es chileno para que sepa usté.
–
Y da igual. Muchos chilenos vinieron con los bolivianos.
–
Aunque así haya sido, señor, yo ya soy paraguayo, amo a nuestro país y les
aprecio a ustede, don; por eso no quiero hacerles nada malo; les voy a dar tres
días de plazo para que salgan de aquí. Y si no salen voy a volver a venir como
para todo.
–
Venga nomás… nos va a encontrar en el mismo lugar – le dijo don Polí.
–
Entonces yo ya no sé lo que puede pasar aquí; es responsabilidad de ustede –
dijo, ordenó la retirada de su tropa y se fueron.
Ya
por el camino le dijo al teniente uno de sus subordinados:
–
Le hubiéramos traído a ese Aguilar mi teniente.
–
Pero qué Aguilar ni ocho cuarto; aquí los duros son esos dos viejos veteranos
de guerra; y además, no hay entre ellos flojos ni lánguidos. Tenemos que venir autorizados
y decididos si queremos sacarles; así, con estos amagues no más, éstos no van a
salir.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
–
¿Éstos pikó han de volver? – era la pregunta de Vitó.
–
Pero que van a volver. Estos ya se van para no volver – dijo don Polí.
–
Pero si vuelven van a volver decididos, compañeros; por lo tanto tenemos que
saber qué hacer en ese caso – agregó Losanto.
–
Qué sé yo de lo que podemos hacer; sólo prepararnos para la muerte y para matar
aunque sea a uno de ellos – dijo don Loreto.
–
Jesús Dios mío, con lo pobre que somos pikó vamos a venir a morirnos
también por estas tierras que en realidad son ajenas – dijo doña Rosaria. – Por
qué piko
no dejamos nomás.
–
¡Pero nada que ver!; ¡eso ni de broma! – dijo don Polí.
–
Eso vamos a hacer cuando la situación ya está insostenible, doña Rosaria– le dijo
Losanto.
–
Yo creo que a esto tenemos que darle publicidad– dijo Kalaíto. – Que se sepa en
todas partes que van a venir a desalojarnos o a matarnos y quemar nuestros
ranchos. Que se sepa antes de que ocurra y el que quiere ver, que venga a ver.
No tenemos que dejarnos matar tan inútilmente. Le tenemos que vender un poquito
cara nuestra vida y también nuestra muerte.
–
Eso es. Eso es – dijo don Mecho. – De esa forma puede que tengan un poco de
vergüenza. También puede existir entre
las autoridades gente que está ignorando
esto que está pasando y que puede salir a impedir. Es necesario que se vayan a Asunción con Peru’i,
de modo urgente. Les voy a enviar junto a mi ex comandante. Tal vez esté con
vida. Nuestro abogado también ya tiene que saber esto que hicimos, en dónde y
cómo estamos ahora. Si puede hacer algo, que haga; si no está tan enojado con
nosotros por lo que hicimos y si puede ayudarnos a publicitar que dé a conocer
esto. Nosotros vamos a quedarnos aquí solamente los varones. Las mujeres y los
niños que pasen todos a Mbatoví.
–
Eso ya no más falta que yo haga. – salió a decir doña Boní, la esposa de don Mecho.
– Por lo menos para cerrarte los ojos he de estar aquí a tu lado, mi querido
señor.
–
Yo digo lo mismo – dijo ña Taní, la esposa de don Lekecho.
– Y yo igual, dijo doña Sepí,
la esposa de don Polí.
–
Y yo, si Losanto no va a salir de aquí, ni amarrada por una cuerda no
voy a salir – dijo doña Melania.
–
Y yo tampoco, si Loreto se queda – dijo doña Margarita, su esposa.
–
Nosotras con mi comadre Rosenda no tenemos marido, pero le tenemos a nuestros
hijos. Por eso vamos a quedarnos también – dijo doña Rosaria.
–
Y yo, si Kalaíto se va a ir a Asunción, tengo que quedarme solamente a
cuidarle su casa – terminó diciendo Anselma.
Don
Celestino andaba con la mirada perdida en el horizonte. No le gustaba nada.
Cuando se fueron los militares vio que toda la gente venía y entonces vino
también él, aunque con mucho miedo, a escuchar las cosas que se decía en esa
reunión. Ahora se puso a pensar y decirse a sí mismo: “Yo me clavé con esto
gratuitamente. Ahora ya no tengo salida. Si estos son desalojados, a mí me van
a desalojar también; si le queman sus ranchitos, a mi me van a quemar la casa;
si le matan a esta gente, a mí también me van a matar. Aquí estoy perdido”.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
Kalaíto y Peru’i preparan el viaje
a Asunción. Esperan que caiga la noche para salir de Peguahó. No van salir
por el camino de Pindó Kaigue. Van a dar la vuelta por el lado de
Ypeka’ë para salir en Pyteré Guasú, aprovechando senderos y
las huellas de las vacas. Los compañeros les van a acompañar hasta que lleguen
a la ruta grande. Pasado mañana ya tienen que amanecer en Asunción.
A
Mbatoví
fue enviada doña Rosenda a llevar mensaje a la señora Marina. Ella había
quedado al cuidado de los niños allá y don Chico Largo para proveer los
alimentos necesarios desde su almacén, por cuenta de la Comisión.
Un
miedo terrorífico soportaron los mbatovienses durante tres días con sus noches,
en Peguahó.
Por lo visto estamos de todo entre los seres humanos. En los momentos de crisis
hay personas que tienen un miedo loco; hay gente que cae en una profunda
tristeza; otros que se arrepienten; hay gente que reza; otros que montan en
cólera y algunos que sufren taquicardia.
De día se nota menos. Pero cuando llega la noche la cosa se pone brava;
es allí cuando aparece claramente el rostro del miedo. La gente dormía los unos
en las casas de los otros. Muchos ni siquiera de día querían quedarse solos en
sus precarias chozas. Pasando los días hasta el más fuerte mostraba su lado
débil. Alguien le escuchó a don Loreto decir: “Al final esto se pone serio de
veras, como dice el que le vio al Pombero”. Losanto también entró en
crisis de debilidad; cuentan que le dijo a su esposa: “Si yo metiera la pata
por un asunto personal no sería nada. Lo que pasa es que en este caso hay
demasiada gente cuya suerte depende de mí y eso es lo que me preocupa. Esto no
es como convidar con un naco y estamos en el peor momento; cuando este momento
pase ya todo pasará”. Esto comentó doña Melania.
Don
Mecho
anda tan nervioso que está a punto de pegarle a cualquiera; dejó de comer; don Polí
sin embargo (zorrillo como es) anda riéndose de él a escondidas. Pero la
situación era muy sería al punto que ni los mosquitos volaban en Peguahó.
La gente tenía, en general, una mirada extrañamente agresiva. Después del
tercer día algunos empezaron moderadamente a gastar pequeñas bromas tomando del
pelo al otro. Pero después de la llegada de Peru’i empezaron a burlarse
severamente los unos de los otros; la talla fue general. Todos chanceaban y
entre todos se imitaban, graficando las diversas formas de expresión del miedo.
Allí cada uno hacía gala de su capacidad actoral de imitación. De esa forma los mbatovienses se rieron de sí
mismos.
*
* * * * * * * * * * * * * * * * *
La
noticia que trajo Peru’i es que los terratenientes fueron a pedir amparo a un
juez.
–
Y puede que encuentren amparo estas pobres criaturas huérfanas – dijo Losanto
y arrancó una carcajada general de la gente.
Cuenta
además que Kalaíto se quedó en Asunción por unos días más porque el
abogado necesita de él.
–
Esta batalla se va a pelear ya en Asunción y ese nomás luego es su lugar; de
modo que, compañeros, nuestra lucha encontró de nuevo su camino legal y esto
nos da respiro – dijo Losanto.
Una
alegría intensa se apoderó de los presentes. Volvieron a la vida los muchachos.
La noticia fue festejada con toda clase de manifestaciones.
–
Un torito solamente nos alcanza para el festejo, y eso yo voy a poner – dijo Losanto.
Después le apartó a Peru’i antes de apintonarse y empezó a preguntarle:
–
Decime, por qué no volvió contigo Kalaíto; dónde se quedó y qué me
mandó decir.
–
“Se quedó a trabajar un poquito para cubrir sus gastos de casamiento”. Por
ahora quiere que digamos solamente esto, pero a vos te manda decir: “que es
demasiado joven todavía para casarse ya y por eso se queda”. Pero esto
solamente más adelante podemos decir. Aparte de esto quiere que le entreguemos
a Anselma el lote de terreno que le tocó a él.
–
Pero ese ya está loco, cómo nos va a dejar estando nosotros en esta situación
tan difícil, por esas tonterías – protestó Losanto.
–
No está loco, Losanto, tampoco nos deja. Desde allá nos va a ayudar, está muy
embretado nomás el socio – dijo Peru’i–. Todavía no farreo el
pobrecito; prácticamente todavía no alcanza la juventud y ya le quieren hacer
casar. Qué querés que haga el pobre; vos te casaste ya maduro y mediante eso te
sujetaste.
–
Por lo visto vos le hiciste la liga.
–
No, no es así Losanto. Vos sique sabés o tenés que saber por lo menos que ese
muchacho a vos te aprecia mucho. Por querer seguir tus pasos hasta tu forma de
caminar suele copiar; por lo tanto sigue tu mismo camino y tu forma de vida va
a repetir. Te manda decir luego que su libertad vale más que Mbatoví
y Peguahó
juntos.
–
Eso yo no sabía mi estimado Pedrito, pero si es cierto, no ha de ser de balde. Ese chico bien puede ser verdadero mi hijo, mi
estimado Pedrito. Me suele decir su madre, solo que yo nunca quise creer, pero ahora
ya estoy seguro.
En estos precisos momentos los hijos
de Mbatoví
se encuentran en estas circunstancias. Veremos qué pasa más adelante, pero pase
lo que pase y aunque se curuvique lo que está roto, Mbatoví como siempre,
madre generosa como es, seguirá arrullando a sus hijos con el fulgor de su
embrujada luna, sin importar dónde están ni cómo están.
Tadeo
Zarratea
Primavera de 1981
Suscribirse a:
Enviar comentarios (Atom)



No hay comentarios:
Publicar un comentario en la entrada